Ачанам шарнен илена

Ачанам шарнен илена

Кунам мый Кугу Отечественный сарын участникше-влак лўмеш обелиск-влакым почмашке да Сеҥымаш кечым палемдымашке мием, чонем дене эре эртыше жапышке пєртылам да ачамым шарналтем.

Ачам, Алексей Исеметов, 1909 ийыште Тӧҥгак ялыште Шорыкйол пайрем годым шочын. Кочам, Исемет Исаев, тыглай кресаньык лийын. Ешыштышт ачам деч посна 1906 ийыште шочшо Янсуло ўдырышт улмаш. Коллективизаций тӱҥалмеке, ешышт колхозышко икымше радамыште пурен. Чумыр озанлыкыш имньыштым, ушкалыштым пуэныт. Колхозыштлан Молотов лӱмым пуымо. Тудо эркын вияҥын. Но озанлыкым сайынрак вияҥдашлан фермым, имне вичам, мастерскойым да молым чоҥаш кӱлын. Ачам пашалан пеш чолга да чулым лийын. Тудо калыкым апшатгудым чоҥаш кумылаҥден. Ик жап гыч ял мучаште эҥер воктене апшат пашам ышташ тӱҥалын.

Ту жапыште колхозышто машина ден трактор лийын огытыл. Уло пашам кид да имне вий дене ыштеныт. Апшат Алексей Исеметов ден чӧгыт дене кырыше Павел Искаков телым тырма ден плуг-влакым олмыктеныт, тургым жапыште жатка-самосброска, лобогрейка-влакым тєрлен шогеныт - ялыште моло техника лийын огыл. Тыгак ӱдырамаш-влаклан сорлаштым тӧрленыт да пӱсемденыт, имне орва-влакым олмыктеныт, имньым таганленыт. Яра жапыштышт колхоз председательлан паша дене кошташыже кӱртньӧ рессоран тарантасым ыштеныт. Икманаш, апшат-влак чыла пашаланат уста лийыныт, колхозлан кӱлеш арверым чыла шке ыштеныт. Но чыла арверымат апшатыште ышташ йӧн лийын огыл. Тӱрлӧ запчастьлан, мутлан, шестеренка, подшипник-влаклан ГУТАП-ын Пӱрӧ оласе складышкыже але Пермь кундемысе «Чернушка» кӱртньӧ корно станцийыш кошташ пернен. А озанлыкыште посна инженерный служба укелан кӧра, тиде сомылым апшат-влак шуктеныт. Икманаш, пашашт ситышын лийын.

Но тыныс илыш лугыч лийын. 1941 ий 22 июнь район мучко каныш кечылан увертаралтын, тиде кечын чыла вереат Сабнтуй пайремым эртареныт. Мемнан колхозышто тиде пайремлан лӱмын спорт площадкым ямдылыме да тӱрлӧ спорт снаряд-влакым вераҥдыме: брус-влакым, перкладиным (турникым), «козелым», «имньым», кӱш кӱзаш кужу варам, кӱкшытыш да кужытыш тєршташ площадкым. А эше ныл еҥ шичман карусельым да докладчиклан посна трибуным ыштеныт улмаш.

Эрдене калык, пайрем вургемым чиен, сабантуй олыкышто погынен. Трибунышко колхоз председатель Т. Алпаев, бухгалтер А. Дигитаев, бригадир-влак М. Манаев да Б. Байгазов, тыгак ончыл пашаеҥ да райкомын представительже-влак кӱзеныт. Колхоз председатель шкенжын докладыштыже шошо ага пашам иктешлен да ончыкылыклан паша план дене палдарен. Тылеч вара ончыл пашаеҥ-влакым пӧлек дене палемдыме. Ачамлан пашам сайын ыштымыжлан брюки ден тувырым пуэныт (ту жапыште нуно моткоч шерге пӧлеклан шотлалтыныт). Палемдымаш деч вара оргкомитет пайрем программа дене палдарен. Ты жапыште Ардаш сельсовет гыч имнешке кудалын толын да шочмо элышкына шучко тушман – нацист Германий керылтме, сар тӱҥалме нерген увертарен. Шучко уверым колмеке, уло калык шорташ тӱҥалын да пайрем олык гыч шаланен. Кечывал деч вара пошкудо Эшым ялысе пасушто («Красный восток» колхоз) пашам ыштыше тракторист К. Кадиячев тракторжо дене фронтышко каен. Тудо шочмо ялышкыже ыш пӧртыл – кредалме пасушто вуйжым пыштен. Тиде кечынак мобилизаций тӱҥалын. Таза пӧръеҥ-влакым чылаштымат фронтыш наҥгаеныт. Апшат-влакым тургым жап пытыме марте коденыт.

1941 ий 13 сентябрь. Игече йӱран да йӱштӧ лийын. Тиде кечын фронтышко шыже марте кодшо пӧръеҥ-влакат каеныт: апшат-влак Алексей Исеметов ден Павел Искаков, тракторист Шамрат Шамаев, бухгалтер Айбаш Дигитаев (тудет Г. Жуковын генштабыштыже служитлен да сеҥымаш дене пӧртылын). Майсуло авана суртышто кум эрге дене кодын. Ме кум изак-шоляк лийынна – Борис, Костя (5 ияш лийынам) да Яша. Авана эше ик икшывым вучен. Тудо ачана фронтыш кайыме деч вара шочын. Юра шольыналан ачанам ужаш пӱралтын огыл улмаш.

1941 ий октябрь-ноябрьыште Башкирский кавалерийский дивизийым формироватлаш тӱҥалыныт. Ончыкылык кавалерист-влакым Благовещенск олаште туныктеныт. Тушто ачам палыме апшат-влакат – Ардаш гыч Юмагул Юмакаев, Чорай гыч Виктор Чирков - логалыныт. 1941 ий декабрь гыч 1942 ий апрель марте у дивизий Дема куртньыгорно станцийыште верланен, штабшат туштак лийын. 1941 ий декабрьыште дивизийым полковник М. Шаймуратов вуйлаташ тӱҥалын. 4-5 тылзе жапыште дивизийыш имне-влакым, обмундированийым, фуражым да моло арверым ситышын конденыт. Салтак-влакым тушман дене кредалаш сайын туныктеныт. 1942 ий 11 апрельыште дивизий фронтыш каен. Апрель мучашлан нуно Тула областьышке миен шуыныт. Каныш жапыште апшат-влаклан паша лектын шоген. Нуно имньым таганленыт, транспортный средства-влакым олмыктеныт. Ветеринар-влак ты жапыште сусыргышо имне-влакым эмленыт. Корнышто дивизий ик гана огыл бомбежка йымаке логалын. Ноябрь мучашлан дивизий, тушман дене талын кредалын, Дон воктенсе ирпасу-влак гоч Сталинград областьысе Обливская да Чернышковская станций-влак деке шуын. Тыште дивизий немыч самолёт-влак чот бомбитлымылан кӧра пеш шуко еҥым, имньым да техникым йомдарен. Ик кредалмаште мыйын ачамат, Алексей Исеметов, нелын сусырген – тудо йолжым йомдарен. Тылеч вара ачанам полевой госпитальыш наҥгаеныт, но тудын номержым Юмагул Юмакаев шарнен кодын огыл. Ик жап гыч госпиталь бомбежка йымаке логалын. 1942 ий декабрьыште авана красноармеец Алексей Исеметов увер деч посна йоммо нерген уверым налын.

Ачамын фронтовой корныж нерген мылам сар гычын сеҥымаш дене пӧртылшӧ пырля служилыше йолташыже-влак Ю. Юмакаев ден В. Чирков ойленыт. Мый ачам нерген ойлымыштым лым лийде колыштынам да тудын нерген шарнымашым тӱткын аралем. Аралем да ӱшанем: икшывем ден уныкам-влакат ачамым шарнен да жаплен, тудын подвигше дене кугешнен илаш тӱҥалыт.

Т. ГОРДЕЕВА ямдылен (материалым К. Алекссев пуэн).