Ачамын картычкыже

Ачамын картычкыже

Икмыняр жап гыч тудо ачамын уэмдыме фотокартычкыжым кондыш. Тугай яндар да мотор, пуйто илыше ачам ончыкем толын шогалын. Ончальым да шинчавӱдемат лекте. Моткоч кугу тау художниклан, лӱмжӧ Марсель. Картычкым ончен, эртыше жапым шонкален шинчымашкем уныкам толын шогале да ӧрынрак йодеш:

- Кочай, мо лийынат, молан ойгырет?

- Ачамын картычкыжым ончем, а тыланет тудо кугезе кочат лиеш. Вет вашке Сеҥымаш кече шуэш, сандене ачамым шарналтен шинчем.

- Кочай, мый кугезе кочамым йӧршын ом пале, могайрак тудо лийын, ала изишак палдарет ыле?

- Кугезе кочат нерген чылажым ойлаш пеш шуко жап кӱлеш, но кӱчыкын ойлен кертам. Кугезе кочат Имакаев Байрам Имакаевич 1903 ий 15 июньышто шочын. Граждан сарыште Колчак ваштареш кредалын, артиллерист-наводчик лийын.

1942 ий январьыште Кугу Отечественный сарыш каен. 863-шо артполкышто служитлен. Сеҥымаш кечым Чехословакийыште Прага олаште вашлийын. Сар гыч 1945 ий декабрьыште пєртылын. Званийже гвардий ефрейтор лийын. Оҥжым ныл медаль сӧрастарен: «За боевые заслуги», «За оборону Сталинграда», «За освобождение Праги», «За победу над Германией». Кугезе кочат сарыште коштмыжым пешыжак ойлаш йӧратен огыл. Сар жапым шарналташ чонлан йӧсӧ, манеш ыле. Тыланда тугайым ужаш Юмо ынже пуйыро. Туге гынат, Сеҥымаш кече годым фронтовой 100 граммым подылешат, ик историйым ойла ыле:

«Сӧй корным шуко ужылтын, ятыр тошкалтын. Ик кечын батарейым у верышке кусараш приказ тольо. Приказым шуктыман, палемдыме верышке куснышна. Ик ял ваштареш курык тайылыште окопым кӱнчен вераҥна, тушман ынже уж манын маскироватлалтна. Икманаш, чылажымат чин по чину шуктышна. Мый ту жапыште ветфельдшерын полышкалышыже, санитар ыльым. Эше батарейлан кочкаш шолтем ыле. Граждан сарыште мый артиллерист-наводчик лийынам, сандене тиде батарейыштат запасной наводчиклан шотлалтынам. Батарей командир пеш самырык ыле, училище гыч гына толын. Шукыж годым мый дечем каҥашым йодын. Вет батарейыште мыйым чылан «старый артиллерист», «пушкарь» маныныт. Ийгот денат эн шоҥго лийынам, сандене мыйым чылан пагаленыт. Кредалмаш годым командир раций дене координатым налеш, мылам командым дублироватлаш ӱшанен.

Курык тайылыште, шолып верыште икмыняр кече шогена. Курык йымалсе ял мыланна копа пундашысе гай коеш. Но тушко лекташ ок лий, тудо немыч кидыште. Ик кечын ял могырчын кычкырлыме, автомат дене лӱйкалыме йӱк шокташ тӱҥале. Чылан ял могырыш ончена. Немыч-влак ял мучашыште шогышо кугу вӱташке еҥ-влакым поктен кондат. Тушто ӱдырамаш, шоҥго да йоча-влак улыт. Еҥ-влакым кырен, чумен вичашке петырышт. Иктаж 5-6 немец канистр дене ала-мом вича йыр шават.

- Бензиным шават, вет нуным йӱлатынешт! - командирлан ойлем. Чынак, ты жапыште вича йӱлаш тӱҥале.

- Илышынек тулеш йӱлымешке, давай орудий дене вичам лӱена, колымашыже тунарак шучко ок лий, - манам командирлан.

- Ом керт, ме шкем тушманлан палдарышаш огынал, - командир мом ышташ ок пале.

- Стреляй, сукин сын! - ӱмбакыже автоматым виктен кычкыральым.

Тунам иже командир приказым пуэн:

- Батарея, залпом по горящему сараю…

- Стой! Не так, командир! - мый командым шке ӱмбакем нальым:

- Батарея, слушай мою команду! Первое орудие прямой наводкой одним снарядом по левому углу сарая, твось! Второе и третье орудие, по скопление врагов тремя снарядами беглым твось!

Орудий командир-влак ямде улмышт нерген увертарышт.

- Командуй! - манам командирлан. А тудыжо адак «Не могу!» манеш.

Тунам уэш шке кычкыральым:

- Батарея, залпом пли!

Орудий-влак мӱгыралтышт. Шикш, пурак, нимо ок кой. Ик жап гыч ужына, йўлышє вича гыч еҥ-влак лектын, кӧ кушко моштен, тушко куржыт. Мемнан салтакна-влак шылме вер гыч лектын, еҥ-влаклан кычкырат:

- Сюда! Сюда бегите!

Вражым пален нална, йӱлышӧ вича гыч еҥ-влак чылан гаяк лектыныт. Вича воктене улшо немыч-влак шукынжо коленыт, а илыше кодшыжо куржын пытен.

Ик жап гыч мемнан батарей деке кок машина толын чарныш. Иктыже полк командирын, весыже фронт командующийын. Полк командир куржын толын, вигак кычкыраш тӱҥале:

- Почему стреляете? Приказано было не стрелять! Себя не обнаружить!

Ты марте шып шогышо батарей командирын замже умылтараш тӧча:

- Немыч-влак вӱташке пеш шуко гражданский еҥ-влакым петырен, йӱлаташ тӱҥальыч. Сандене лӱйкалышна…

Фронт командующий ончык лекте:

- Командира батареи ко мне!

Мемнан командирна куржын тольо.

- Почему без приказа стрелял? В трибунал! Под суд!

Тиде жапыште мый командующий деке лишемым. Тиде икымше украинский фронтышто лийын. Тудын дене генерал армий Ватутин командоватлен. А Ватутин дене ме сар тӱҥалме жап гычак палыме лийынна.

- Командующий йолташ, батарей командир титакан огыл, батарей дене мый командоватленам. Вичаште еҥ-влак йӱленыт, шонаш жап лийын огыл, - манам.

- Кто такой? Говори по существу, - манеш.

- Я гвардий ефрейтор, старый артиллерист Имакаев!

- А-а, это тый старик Имакай! Мо лийын? Чыла радам дене умылтаре? - манеш Ватутин.

Мый мо-кузе лийым радамын ойлен пуышым. Чыла сай, манам. Еҥ-влакым утарыме, немыч-влакым пытарыме.

Командующий мыйым тупем гыч вӱчкалтыш:

- Тый, Байрам, еҥ-влакым утаренат. Молодец! Мый тылат эре ӱшаненам, командиредымат трибунал деч утарен кодышыч. Палет, теве мо нерген шонем. Мый тыйым шукертсек палем. Шукертак тылат герой лӱмым пуаш шоненам, но амал лийын огыл. А ынде теве тыгай амал уло! Получишь, Имакаев, самую высокую награду!

- Рад стараться!, - манам. - Служу Советскому Союзу!

Ватутин шке штабысе офицер Майоровлан герой лўмым пуаш документым ямдылаш шӱдыш.

Тиддеч вара мый командующим ужын омыл. Варажым пален нальым, икмыняр кече гыч тудо бандеровец-влакын засадышкышт логалын. Неле кредалмаште чот сусырген да икмяныр кече гыч колен.

- Ватутин сар пытымешке ок коло гын, мый Совет Союз Герой лӱмым налам ыле», - шинчавӱд йӧре ойла ыле ачам.

Теве тыгай лийын Уялеш шочшо да тушакынак ӱмыржым шуктышо мыйын ачам Имакаев Байрам Имакаевич.

Алексей ИМАКАЕВ.