Марий йўлам шымлаш кумылан-влак шукын улыт

Марий йӱлам шымлаш кумылан-влак шукын улыт

Июнь тылзыште районышкына кок шымлызе толын ыле: Эстоний гыч Людмила Ямурзина ден финн шымлызе Ильдико Лехтинен. А шукерте огыл Мишкан район эше вес уна-влакым вашлийын. Тиде гана шымлызе-влак визытын толыныт: финн профессор, Кухмо олаште руным мурымаш кафедра вуйлатыше Пекка Хутту-Хилтонен, И. С. Палантай лӱмеш марий кугыжаныш культура да искусство колледжын преподаватель-концертмейстерже Анатолий Ермаков, этномузыколог, Петрозаводск оласе А. К. Глазунов лӱмеш государственный консерваторийыште финн-угор калык-влак сем кафедрыште туныктышо Алевтина Войтович да тудын кок студентше – коми ӱдыр Мария Остапенко ден одо рвезе Радис Гайниятов. Радис Гайниятов Пошкырт кундем гыч улеш, тудо Татышле районысо Вязовка ялыште шочын-кушкын.

Уна-влакым Мишкан районын чекыштыже Мишкан район МР администраций вуйлатышын заместительже Лариса Александрова, Мишкан районысо культура дворецын художественный вуйлатышыже Радион Плотников да «Келшымаш» газетын пашаеҥже Вячеслав Камилянов вашлийыныт.

Вашлиймаш деч вара делегаций Ардаш ялышке каен. Тушто уна-влакым ялысе культура пӧртыштӧ «Акарт» фольклор калык ансамбль вучен. Шымлызе-влак утларакшым сӱан сем ден муро-влакым шымлаш толыныт. Туге гынат, нунылан моло муро ден сем-влакат оҥай лийыныт: колышым пытартыш корныш ужатыме, уштымо да тиякат мурымо муро-влакымат возеныт. Эрвел марий йӱла нергенат ятыр йодыштыныт.

Муро-влакым возымеке, уна-влак Культура пӧрт пеленсе музейым онченыт. Туштат нуно ятыр оҥайлыкым ужыныт.

Ардаш деч вара шымлызе-влак Монар ялышке каеныт. Тушто нуным «Ӱжара» мурышо калык ансамбль ден «Ший памаш» фольклор калык ансамбль вученыт.

Монар ялыште этномузыколог-влакым моткоч шокшын вашлийыныт. «Ший памаш» ансамбль весела да йомартле марий сӱанын ужашыжым ончыктен. Уна-влак сӱаным ончышо веле огыл, тудын участникше лийыныт, манаш лиеш. Вет нунылан поро марий йӱла почеш шовыч ден солыкым пєлеклыме. Шымлызе-влак толмо лӱмеш ялысе Культура пӧрт ончылно тӱрлӧ вытсавкым организоватлыме.

Марий сӱанын ужашыжым ончыктымеке, артист ден уна-влак Культура пєртыш пуреныт. Тушто ятыр муро ден семым возеныт. «Ӱжара» да «Ший памаш» коллектив-влак тыштат сӱан муро-влакым веле огыл, моло муро-влакымат муреныт. Юмылан тау, Нерге да Монар ялласе калык сӱан, йӱмаш, колышым ужатыме, уштымо, тиякат мурымо муро-влакым пеш шуко пала. Уна-влак чылажымат ӧрын да кӧранен колыштыныт да онченыт. Нунын мутышт почеш, эрвел марий-влак акрет жапысе йӱлам эн сайын арален коденыт да але мартеат тӱткын аралат. Коми ӱдырым гын марий яллаште марий-влак шке коклаштыт марла мутланымат єрыктарен. Тудын мутшо почеш, коми ден карел-влак шке коклаштышт моткоч шуэн шочмо йылмышт дене мутланат. А водь, вепс, ижора да моло финн-угор калык-влак йӧршын рушыш савырненыт, манаш лиеш. Эстон ден финн-влаклан сайрак, нуно посна элыштышт илат да тидлан кӧра йылмышт вияҥ толеш.

«Ӱжара» да «Ший памаш» коллектив-влак мурымо калык муро-влакым возымеке, уна-влак шкат шкеныштын усталыкыштым ончыктеныт. Алевтина Войтович, Мария Остапенко да Радис Гайниятов финн-угор калык-влак шоктымо тӱрлӧ семӱзгарым шоктеныт да тӱрлӧ финн-угор калык муро-влакыым муреныт. А мӱндыр Финляндий гыч толшо уна - Пекка Хутту-Хилтунен, пўкеныш шинчын, карел да финн руна-влакым йоҥгалтарен. Руна-влакым лач тыге - пӱкеныш шинчын мурат улмаш. Залыште шинчыше-влак тиде мурым шӱлыш налде колыштыныт. Вет «Калевала» («Калев илем») гыч Вяйнямєйнен (марий йӱласе Кугыеҥлан лишыл) нерген муро умылаш лийдыме вий дене кумылым савыра. Икманаш, калык эпосын семже ден мутшо-влак чынжымак юзо виян улыт, а финн йылме сылне семла йоҥга.

Изирак концертым ончыктымеке, уна-влак умбакыже – моло финн-угор калык-влак коклаште муро ден сем-влакым погаш каеныт. Но нуно пєртылаш сӧреныт. Ик ий гычын. А молыча огешат лий. Вет вес ий Мишкан села пӱтынь финн-угор тӱнян рӱдыжӧ лиеш.

Вячеслав КАМИЛЯНОВ.