Калык календарь 2019 ий 1-7 июль

Калык календарь 2019 ий 1-7 июль

1 июль – Кугу Илыш Шочыным, Шурно Шочыным жаплыме кече. Руш-влак тиде кечым «Ярилин день» маныт. Ярило марий Кугу Илыш Шочын ден Шурно Шочынлан лишыл улеш, но Мер Юмын сынжымат ужаш лиеш. Руш калык ой почеш, тиде кечын христиан-влакын шнуй еҥышт-влак Ярило дене кредалыт, но сеҥен огыт керт. Тиде тыгак лийшаш: вет кугезына-влак Илыш Юмылан ӱшанен иленыт, а илышым нимо сеҥен ок керт. Кӧ тудым пытара, шкежат пыта. Тиде кечын тӱрлӧ юзылык лийын кертеш. Тыгак вес сандалыкышке омса почылтеш. Тыглай кечын ужаш лийдымым ужашлан тура эҥер серышке миен шогалман да куэ воштыр-влак гоч вӱдышкӧ ончалман.

2 июль – Мӱкш Ава ден Мӱкш Оным жаплыме да мӱй перкем йодмо кече. Тиде кечын мӱкш-влак мӱйым шыштыш темаш тӱҥалыт, сандене нуным тургыжландарыман огыл. Мӱкш-влак мӱйым сайын погышт манын, омарта йымалан мӱй пӱрым темыме атым тойыман.

Мӱкш-влак омарташкышт вашкат гын, вашке йӱр йӱреш. Мӱкш-влак омарта пырдыжыште шинчат гын, чот шокшо лиеш. Мӱкш-влакым Йыван кече (7 июль) марте пукшыман.

3 июль – Пулдырчым кучымо кече. Тиде кече гыч шурно шуаш тӱҥалеш, сандене пасушко пулдырчо-влак толыт. Тидлан кӧра сонарзе-влак нуным кучаш тӱҥалыныт. Кӧ тиде кечын пулдырчым кучен кертеш, идалык пытымеш сайын сонарлаш тӱҥалеш.

Эҥыремыш кече. Кокияш ӱмбалне эҥыремыш вот але ӱвыра-влак чоҥештылыт гын, пулдырчо тораште огыл шылын шинча. Но ош пулдырчым кучыман огыл – тудо кугу пиалым конда.

Тиде кечын йӱр йӱреш гын, эше нылле кече, чарнен-чарнен, йӱреш. Эҥыремыш у вотым пидеш гын, игече тӧрлана – чевер лиеш.

4 июль – Писте пеледышым погымо кече. Писте пеледыш тӱрлӧ чер дечын эмла. Тыгак ӱп ден коваштым саемда.

Йомдарыме кече. Калык ой почеш, тиде кечын Юмынэрге (але марий рвезе) Юмынӱдырым (але Юмынэрге - марий ӱдырым) йомдарен - олык мучко арам ӱжын коштын. Юмынӱдыр ты жапыште эҥер серыште вӱд йогыным ончен шинчен да рвезе нерген монден - кастене веле шарналтен. Но рвезе ты жаплан олык гыч каен шуктен.

Кӧ пистым арам руа, чодыраште саташа.

5 июль – Вашлиймаш кече. Тиде кечын Юмынэрге (марий рвезе) ден Юмынӱдыр (але Юмынэрге ден марий ӱдыр) икте-весыштым вашлийыныт - Юмынӱдыр шке рвезым кычалын каен да муын.

Игечым эскерыме кече.

Йӱр йӱреш гын, шурно ума. Йӱд каваште тылзе чӱчкалтен волгалтеш гын, кинде шуко лиеш.

6 июль – Ушшудым погымо кече. Ушшудын моло лӱмжӧ-влак – нарынчывуй, колдырмавуй, ӱшшудо, полдышшудо, чодырамаке, кӧргоҥгыр. Тиде шудо моткоч пайдале улеш да ятыр чер дечын эмлен кертеш.

Вӱдеш пурымо (йӱштылмӧ) кече. Тиде кечын кастене, 7 июль – Йыван Купача кече водын, таза-эсен лияшлан, вӱдышкӧ пурыман.

Вӱдышкӧ пурыман гын, Йомшеҥерымат жаплыман, вет таза-эсенлыкым калыклан лач тудо пуэн шога.

7 июль – Йомшеҥер кече. Йыван Купача кече. Эн кӱчык йӱд дене кылдалтше пайрем. Кызытсе лӱмжым Тынеш пуртышо Йыван деч налын. Тынеш пуртымо годым вӱдыш пуртен луктыныт, рушла - «окунали» лиеш. Лач тышечын, «окунать» шомак гычын, марий «чокынаш» мут лектын. Руш-влак пайремын чын лӱмжым огыт шарне. Марий-влаклан тиде кечын Йомшеҥерым жаплыман. Вет лач тиде юмо кугезына-влаклан шинчымашым пуэн да вӱд ташлыме (потоп) годым айдеме тукымым арален коден. Такшым, тынеш пуртымашат христиан йӱла огыл – тӱрлӧ калык-влак акрет жапыштат тыгай йӱлам шуктеныт. Келгынрак шымлаш гын, марий калыкын ужар азам кум кече почела мончаш пуртымашат тиде йӱла дене кылдалтын.

Акрет жапыште тиде кечын вӱдеш пурымаш вӱд ташлыме деч вара илыше кодмым – уло чер ден сулыкым мушкын эрыктымым ончыктен. Вӱдеш эр гыч (пайрем водын але йӱдым пурен огыдал гын) кечывал марте пурыман. Тидым ыштеда гын, тендам тӱрлӧ чер ден азап кудалтен каят.

Шудо пуш вийын шарла гын, йӱр йӱреш. Лупс чот возеш гын, кияр ума. Тиде пайрем кечын эрдене (чын лияш гын, 22 июньышто тыге лийшаш) кече чӱчкен нӧлтеш (Кугече годымат чӱчкен нӧлтеш, тунам кече ден йӱд иктӧр лийшаш улыт, тиде кечын – эн кужу). Кава шӱдыран гын, поҥго ума. Кӱдырчӧ кӱдырта гын, пӱкш шагал лиеш. Йӱр йӱреш гын, шудым ышташ ударак лиеш, но шурно ума. Йӱр шортеш гын, вич кече гыч кече шыргыжеш.