Финн-угор этнограф, мастер да артист-влак Венгрийыш фестивальыш миеныт

Финн-угор этнограф, мастер да артист-влак Венгрийыш фестивальыш миеныт

Тудым Антал Регули лӱмеш музей ден Калык творчество пӧрт эртареныт. В Д. Поленов лӱмеш ГРДНТ-н «Россий Федерацийын финн-угор культура рӱдерже» филиалже фестивальышке Российын тӱрлӧ кундемлаж гыч делегаций-влаклан мияш йӧным ыштен. Венгрийыш финн-угор-влак Ямало-Ненецкий автономный округ гыч, Ханты-Мансийский автономный округ - Югра гыч, Марий Эл гыч, Свердловск область гыч миеныт. Нуно венгр-влакым манси, хант, ненец да марий калык-влакын культурышт дене палдареныт. Каласен кодыман: Антал Регули Урал кундемыш экспедиций дене толмыж годым лач нине калык-влакын культурыштым, этнографийыштым, йылмыштым шымлен.

Фестиваль 11 июльышто Зирц ола управлений пӧртыштӧ почылтын. Тудын икымше кечыже событийлан поян лийын: Антал Регулин илышыж нерген палдарыше спектакльым ончыктымо, тудын нерген книга презентацийым эртарыме, тематический выставка-влакым почмо да шымлызе лӱмеш памятник воктеке пеледыш аршашым пыштыме.

12, 13 июльышто Антал Регули лӱмеш музейыште Урал кундемыште илыше калык-влак нерген этнографический фильм-влакым ончыктымо, нунын коклаште Российысе финн-угор культура рўдер полшымо дене возымо фильм-влакат лийыныт.

Фестиваль кышкарыште Тӱнямбалсе верысе калык йылме идалыклан лӱмлалтше семинар эртен. Ольга Бубновене Обь эҥер воктене илыше угр ӱдырамаш-влакын кидпашашт нерген лекцийым лудын. Лариса Поршунова «Пӱртӱс да айдеме музей да венгр шымлызе Антал Регулин одиссейыже» докладым лудын. Йӱдвел манси-влакын сонарлыме пашашт дене декоративно-прикладной творчество мастер, «Торум Маа» виш кава йымалсе этнографический музейын музейный программа да проект-влак шотышто секторжо вуйлатыше Вячеслав Кондин палдарен. Тылеч вара уна-влак да венгр мастар-влак калык творчество шотышто мастер-класс-влакым ончыктеныт.

Ракоци площадьыште виш кава йымалне этнопавильон-влак верланыме выставка эртен. Кажне павильон Антал Регули мийыме посна кундемлан лўмлалтын лийын.

Ракоци площадьыштак ола калык да уна-влак ончылно Российын тӱрлӧ кундемлаж гыч артист-влак выступатленыт. Ямал кундемысе калык культура дене Округысо калык культура рӱдерын артистше-влак Татьяна Лар ден Елена Уфимцева, «Сыра-Сэв» куштышо ансамбльын артистше, калык семӱзгар-влакым ыштыше мастер Валентин Вальгамов палдареныт. Нуно ненец да хант муро-влакым муреныт, куштеныт. Валентин Вальгамов тыгак тӱрлӧ калык семӱзгар дене шоктен да кандырам пунаш туныктен.

Марий калыкын культурыж дене Марий Элысе Звенигово районысо «Ӱшанлык» фольклор ансамбль ден Свердловск область гыч марий фольклор коллектив палдареныт. Артист-влак тӱрлӧ марий йӱлам, ожсо вургемым ончыктеныт, куштеныт, муреныт...

14 июльышто эрдене Антал Регулим верысе Базиликыште уштымо.

Палдарена: Антал Регули 1819 ийыште Зирц венгр олаште шочын. 1841 ийыште венгр да финн тукым гыч улшо иктаж калык дене родо-кылым рашемдаш манын Санкт-Петербургышто толын. Финн да саам йылме-влакым тунеммеке, 1843 ий октябрьыште, Урал кундемышке каен. Пермьыш кайыме корнышто марий калыкын илышыжымат шымлен.

1843 ий ноябрь гыч 1845 ий март марте Урал кундем дене – Пермь гыч Йӱдвел Иян океан марте да мӧҥгешла, Кычыри ола марте, путешествийым ыштен. Путешествий годым Йӱдвел Урал да Урал курык воктене илыше калык-влакын йылмышт ден йӱлаштым шымлен. Лач Антал Регули венгр, хант да манси йылме-влак лишыл родо-тукым улмыштым пеҥгыдемден. Тыгак Урал кундемысе калык-влак кушто илыме этнографический картым ыштен, тиде картым 1946 ийыште Санкт-Петербургышто лукмо.

1847 ийыште А. Регули Будапештыш пєртылын, 1852 ий марте погымо материалжым савыкташ ямдылен. 1849 ийыште тудо Будапешт оласе библиотекым вуйлаташ тӱҥалын, 1850 ийыште Венгр наука академийын членжылан сайлалтын.

Урал кундемыш неле путешествий шымлызын тазалыкшым палын луштыртен. 1852 ийыште Антал Регули ош тӱня дене чеверласен. Погымо ятыр материалжым савыкташ ямдылен шуктен огыл. Рукописьше-влак Венгр наука академийыште аралалтыт.

Антал Регулин шымлымыже почеш, акрет угр-влак (тиде тӱшкашке венгр-мадьяр, хант да манси-влак пурат) Чолман (Кама) эҥер воктене – кызыт эрвел марий-влак илыме верлаште иленыт. Мемнан эра деч вичшӱдӧ ий наре ончыч угр-влакын ик ужашыже касвелке – Европа покшеке каен, молышт эше кужу жап ожсо верыштышт иленыт, а XII—XV курымлаште Урал вес могырко каеныт. Каласен кодена: А. Регулин теорийже кызытсе шымлызе-влакын ойышт деч чотак ок торло. Кызытсе историк-влакын ойышт почеш, угр-влак ожсек Урал курык вес могырно иленыт, но поче-поче Урал курык гоч вонченыт да Юл эҥер деке толыныт, корнышт Ош Виче лийын. Ожно толшо угр-влак верысе финн-угор-влак коклаште йӧрналтыныт, марий калыкынат ужашыже угр тукым гыч улеш. Венгр-влак угр-влакын Урал гоч вончышо пытартыш толкынышт лийыт. Нуно Чолман воктеке (Чолман ден Ош Виче эҥер-влак ушнымашке) 1500 ий наре ончыч толыныт (караякуповский да кушнаревский археологический культура-влак). Булгар-влак Юл эҥер деке куснен толмеке, венгр-влак Булгар кугыжанышыш пуреныт. Ик ой почеш булгар-влак ондак лач нуным «чермыш» - «сарзе айдеме» манаш тӱҥалыныт. Молан манаш гын, венгр-мадьяр, а варажым марий-влак, Булгарийым тушман дечын араленыт, икманаш Российысе казак-влаклан лишыл лийыныт. Но ик жап гыч венгр-влак (утларак ужашыже, кодшо венгр-влак 13 курым марте шке йылмышт дене мутланеныт, тидын нерген Юлиан возен коден) касвелке каеныт.

896 ийыште венгр-влак Арпад да Курсан он-влак вуйлатыме дене Трансильванийыште верланеныт. Варажым Паннонийым – кызытсе Венгрийым сеҥен налыныт.

А. Регулин колымыж деч вара, 1859 ийыште серышыже-влакым венгр П. Хунвальди шымлаш тӱҥалын, ятыр вогул (манси) муро ден йомакым савыктен. Тудо 1864 ийыште Будапештыште «Вогул эл да тушто илыше-влак» книгам луктын.

Антал Регулин возымыжо-влак тачысе кечылаште пеш шерге материаллан шотлалтыт. Но чаманаш веле кодеш – ятыр пашажым руш йылмышке кусарыме огыл.

В. КАМИЛЯНОВ ямдылен.