Чорай ял

Район газет марла йылме дене 1930 ий гыч лекташ тӱҥалын. Ондак «Комун корно» манылтын. Пӱрӧ ден Мишкан район-влак ушнымеке, «Сеҥымаш» лӱм дене лектын. Район-влак ойырлымеке, 1965 ий 16 апрель гыч «Дружба» лӱмым налын.
Икымше ийлаште газетыштына «Районын картыже воктене» рубрике почеш марий ял-влак нерген икмыняр оҥай материал лектын. Таче ме нунын кокла гыч иктыж дене палыме лияш темлена. Тушто Чорай ял нерген возымо.
Чорай ял
Чорай ден Тӧргым эҥер-влак серлаш, Бирск – Янаул – Балтачево кугорно воктеран марий ял – Чорай верланен. Ты ялын кунам, кузе лиймыже историйыште уке. Но тудын нерген тукым гыч тукымыш каласкалымаш мемнан декат шуын.
Пеш шуко ий ожно тыште пич чодра гӱжлен шоген. Тывел гутла гыч пеш шагал еҥ эртен. Иван Грозный кугыжа Казаньым сеҥен налмыж деч вара Юл вӱд воктене илыше шуко калык, индыралт илымаш деч утлаш шонен, кугу чодран Урал велкыла шылын куснен.
Шоҥго Кайнтенынат поян марий да руш паяр-влак кид йымалне индыралт илымыже шуын огыл – шке ешыжым поген да эрвелкыла лектын каен. Корно мӱндыр да йӧсӧ лийын. Шуко-шагал каймек, ик вереш чарнен. Ту верже кызыт Чорай манылтеш. Тудын эн кугу Курманай эргыже кызытсе Тӧргымтӱр ял вереш, кыдалашыже, Чорай эргыже, кызытсе Азяк ял вереш чарнен, эн изи Сарманай эргыже ачаж ден кодын.
Тунамсе пич чодраште ир м¢кш шуко лийын. Икана Сарманай пушеҥгыш кӱзен да кӧрган пиште гыч мӱйым налаш тӧчен, тунам пушеҥге гыч мландыш волен возын, икмыняр жап гыч колен. Тылеч вара Чорай ешыже дене ачаж дек илаш куснен.
Чорайын ешыже чодрам куклен, шурным ӱден илен. Чорай шке илемышкыже моло-влакымат ӱжын, шурным ӱдымӧ мландым кугемдаш шонен. Тудо шке илемышкыже кок эрган тулык ватым илаш конден. А икана шужен ярнен колаш шушо ик тотар деч пел киндылан эргыжым налын. Пºтынь налме Куйкильде кугемын, ешаҥын, ту верешак илаш кодын.
Ий-влак эртеныт. Илемат утыр кугем толын. Тыште илыше-влак йӱдвелныла илыше тотар, марий, одо-влак дене, кечывалвелкыла – Бирск крепость-ола дене кылым кучаш тӱҥалыныт. Ялыште сатучо, ремесленник-влак лектыныт. Чорай лишке, кызытсе больница верышке, помещик илаш куснен, Чорай ялысе нужна-влакым чот эксплуатироватлен.
Илен-толын, Чорай ял Уфимский губерний, Бирский уездын Чорай волостьын центрже лийын. Тушто земский начальник, волостной старшина, урядник да моло чин-влак илаш тӱҥалыныт. Купеч-влак магазиным, а казна кабакым почыныт. Церковноприходской школат почылтын, закон-божьем туныкташ Константиновка руш ял гыч священник толын.
Чорайыште илыше-влак коклаште туберкулез да моло черат шарлен. Калык лавран да нужнан илен, сандене шуко еҥ трахоман лийын.
Ынде Чорай тунамсе деч палаш лийдымын вашталтын, Ленин лӱмым нумалше экономически виян колхозын центрже лийын. Колхоз пашам коммунистически ыштыше коллектив лӱмым налшаш верч кучедалеш. Колхозышто 437 кудо уло, 5 т¢жем гектар наре мландыже уло, техникыже шуко, тӱжем вуй дене вольыкым ашна.
Ял покшелне колхозный Культура пӧрт уло. Тушто кином, художественный самодеятельностьын концертшым ончыктат, лекцийымат колыштыт. Тыштак – библиотека, туштыжо 5 т¢жем утла книга чотлалтеш.
Клуб деч пелнырак кок пачашан колхоз правлений ышталтеш. Оласе типан шуко квартиран пӧрт-влакым ышташ палемдалтеш.
Тыште межколхозный строительный организаций, «Сельхозтехника» отделенийын МТМ, участковый больница, ветучасток, почтовый отделений, магазин-влак, столовый, латикияш школ улыт. Школышто 32 учитель гыч 20 высший образованиян, шукыжо – тысе-влакак. Преподаватель Ольга Дмитриевна Ерусланова «Отличник народного образования» значок дене наградитлалтын.
Ожно ты верыште пычкемыш марий ял лийын гын, ындже калык у илыш дене ила. Чорай гыч Андреянов Денис Башкирский ял озанлык институтым пытарен, агроном лийын, кызыт аспирантурышто тунемеш. Андреянов Евгений Рефандинский совхозышто главный инженер лийын ышта. Тыяште ятыр спортсмен уло нунын коклаште Тимеркаев ден Ефимова ече дене спортын мастерже улыт.
Кугу талантан марий писатель, ученый Яныш Ялкайнат ты ялеш шочын.
Кызытсе Чорай улан да у илыш дене ила.
Е. КИСЕЛЕВ
(1965 ийысе 16 июньысо
26 №-ан «Дружба» газет гыч).