Мишкан район: историй 5

Чыла колхозышто кеҥеж жаплан йоча садлам почыныт.

Революций деч ончыч районышто ик фельдшерский пункт гына лийын - Мишканыште. Тудо изи пєртеш верланен улмаш. А 1937 ийлан районышто кум больница, чылаже 50 койко-веран, больница-влак пелен 2 амбулаторий, 1 самостоятельный амбулаторий, 1 аптека, 4 фельдшерский пункт лийыныт. 1939 ийыште районышто 9 врач, 8 фельдшер, 5 акушерка, 10 медсестра пашам ыштеныт.

Районышто культурым вияҥдымаште кугу верым культурно-просветительский учреждений-влак налын шогеныт. Башкирский партий обкомын «Ик сельсоветымат лудмо пӧрт деч посна, ик колхоз ден совхозымат клуб деч посна, ик бригадымат йошкар пусак деч посна, ик суртымат газет деч посна кодаш ок кўл» пунчалжым шуктышашлан Мишкан районышто 15 библиотека, 23 лудмо пєрт, 63 колхоз клуб, 7 йошкар пусак почылтыныт. 1937 ийыште йўкдымє кином ончыкташ 3 установка, ик установка йўкан кином ончыкташ лийыныт. 53 километр кужытан телефон линий шупшылтын, 14 телефон пурталтын. Радиоузел 53 точкым обслуживатлен (тушечын электроэнергий ситыдымылан кєра 10 пашам ыштен огыл). 1931 ийыште районышто чылаже 4427 экземпляр газет ден журналым налыныт. 1000 еҥлан шотлымаште 80 экземпляр логалын, а 1936 ийыште 4 пєртлан 3 газет толын, 1937 ийыште кажне суртыш 1 газет дене логалын.

Мишкан районысо колхозлаште вольык ончымаште ончыл пашаеҥ-влак шуко лийыныт. Мутлан, «Мотор» колхоз гыч Адылшин, «Ленин корно» колхоз гыч А. Аликов, «Шады» колхоз гыч С. Плотников. Имньым ончышо Мандиев 1939 ийыште Всесоюзный ял озанлык выставкыште лийын, Всесоюзный выставкын дипломжо да почетан знакше дене наградитлалтын.

Озанлыкын тўҥ отрасльже-влак дене пырля пакча, мўкш, сад отрасль-влак вияҥыныт. Районышто пакча культурын кумдыкшо 1939 ийыште 383 гектар лийын, 1934 ийыште - 412, 1937 ийыште - 433 гектар. 20 колхозышто 17003 гектар кумдыкышто сад лийын, 6,85 гектарыште мӧрым куштеныт.

Мўкш ончымо паша вияҥын. Калхоз-влак мўкш фермым ышташ тыршеныт. Вет мўйым ужален сай парышым налаш лийын.

Колхоз-влак тыгак кроликым онченыт, колым ашненыт, сонарзе бригада-влакым кученыт. 1934 ийыште шыдаҥым ужалымаште планым эртарен темымылан район «Унтервунд» печатный машинка дене наградитлалтын. Тыгеракын, Мишкан районышто колхоз-влак шуко отраслян озанлык семын вияҥыныт.

1935 ийыште Чорайыште кокымшо машинно-тракторный станций почылтын. Тушто 98 трактор пашам ыштен, тушечын 24 - гусеничный, 63 - орван, 8 пропашный, тыгак 40 комбайн лийын. МТС курал-ўдымє мландын 97 процентшым обрабатыватлен.

Районышто у техника дене ышташ тунемше уста механизатор-влак шуко лийыныт. Мишкан МТС-ште 33 стахановец лийын. Тыге, мутлан комбайнер С. Редников ик сезонышто 652 гектарыште шурным поген, 3178 теҥгем ыштен налын. Султанов 550 гектарыште пырчан культурым да 49 гектарыште клеверым поген, 3707 теҥгем ыштен налын.

Колхоз пашашке ўдырамаш-влак чолган ушненыт. Нуно ял озанлыкын чыла сферыштыже пашам ыштеныт. Чорай МТС пелен ўдырамаш механизатор-влак бригадым ыштыме. Тушко Л. Белотелова, М. Черникова, Т. Эшкатова, А. Николаева пуреныт. Икымше ўдырамаш бригадым К. Зенков вуйлатен. 1935 ийыште колхоз-влак 88,6 процент кресаньык озанлыкым ушеныт, а 1936 ийыште - 92,2 процентым. Районысо МТС-влак 103 колхоз гыч 72 колхозшым обслуживатленыт.

Мишкан - райрўдышкє савырна

Аликай Аликсашевын шарнымашыж гыч. Тудо 1900 ийыште шочын, пенсионер, 1941 ий гыч партий член. Граждан да Отечественный сар-влакын участникше. Граждан сарыште С. М. Буденный командоватлыме икымше конный армийыште служитлен, Деникиным, Врангельым поктен, Сивашым штурмоватлымаште участвоватлен.

Отечественный сарыште II да IV Украинский фронтлаште кредалын. Рота дене командоватлен. Кок гана сусырген - Калуга воктене да Закарпатьеште. Йошкар Шўдыр, Отечественный сар орден-влак дене наградитлалтын.

Сар деч вара кужу жап Госбанк отделенийын управляющийже лийын ыштен.

… Йорло-влакын комитетышт ышталтын. Ял класс состав дене йорло, батрак, икмарда да кулак тўшка-влаклан шелалтын. 1929-1930 ийлаште раскулачиватлыме паша шукталтын. Индеш озанлыкым раскулачиватлыме.

Икымше колхоз 1927 ийыште Марий-Олыкышто ышталтын. Тышке Ирсай да Мишкан гыч куснен толыныт. «Марий-Олык» колхоз эн ончыч «Фордзон» маркан орван тракторым налын. Икымше тракторист Алексей Каныбеков лийын, варажым Русеков Михаил (1967 ий 14 апрельыште колен), Апсадик Яныбин трактористлан тунем лектыныт. Яныбин варажым Мишкан совхозышто рўдє мастерскойышто слесарьлан пашам ыштен, райсоветын депутатше лийын. Колхозышто молотилка, полусожка, жатка-молотилка лийыныт. Тиде артельын председательже Морозов лийын, а Мишканыште икымше колхоз 1931 ийыште ышталтын, тудлан Крупская лўмым пуымо. Колхоз председатель Яныбеков Ямай, счетовод Миндияров Шахмадей лийыныт.

Вара Мишканыште райисполком ышталтын. Кызыт тиде верыште нарсуд да прокуратура верланеныт. Мишкан села Бирский кантоныш пурен, вара районыш савырнен. 1932 ийыште МТС почылтын. Машинно-тракторный станций договор почеш пасу пашалам ыштен.

1939 ийыште районышто 103 колхоз да 2 МТС лийын. Мишкан да Чорай МТС-лаште 98 трактор, 40 комбайн лийыныт. 1939 ий марте Мишканыштат да районыштат ик машинат лийын огыл, чыла грузым имне дене шупшыктымо. Еҥ-влак пӧртыштым керосин лампе дене волгалтареныт. 1937 ийыште Кемийыште электростанцийым чоҥеныт. Райцентрысе пєртлаште Владимир Ильич Ленинын лампочкыжо йўлаш тўҥалын. Радиоузел ышталтын. Ялыште радио ойлаш тўҥалын, еҥ-влак культурныйрак илаш тўҥалыныт. 1932 ийыште икымше районный газет лектын. 1930 ийыште районный больницым, аптекым, столовыйым, кинотеатрым, промкомбинатым, Уял воктене кермыч заводым, кыдалаш школым, партий райком ден райсоветын зданийыштым чоҥымо.

1930 ий марте Мишкан волостьын рўдыжє лийын гынат, моло ял-влак деч ойыртемалтын огыл.

Поян-влакын пєрт леведышышт калай дене леведалтын, икмарда-влакын оҥа дене, йорло-влак кўр да олым дене леведыныт. Мишканыште 186 сурт лийын. Кугу урем ыле, тудо Айметовмыт деч тўҥалын Шамык пєрт марте шуйнен (быт пӧрт, хозмаг). Ӱлыл урем лийын (кызыт Ялкайн урем), Альмакаевмыт деч тўҥалын Байметов Аймет деке шумеш шуйнен, кызыт Кооперативный урем. Тиде уремыште 10 пєрт лийын, Красноармейский уремыште 18 пӧрт, Милицейский уремыште 7 пєрт.

Волостной правлений нарсуд зданийыште лийын, воктенак магазин ыле, пазар площадь Саликаев пєрт воктене ыле. Аллаяров пӧрт шеҥгелне (кызыт Пионерский урем) школ лийын. Тудым опорный школ маныныт. Пожарный вича нарсудын шеҥгел могырыштыжо верланен. Ветеринарный пункт Алексееван пӧрт олмыштыжо ыле. Тушто ветфельдшерлан Карякин пашам ыштен, ветпункт воктенак медпункт лийын, фельдшерлан Морозов ыштен. Библиотека ден клуб ик зданийыште верланеныт. Теве тыгай лийын Мишкан районыш савырнымыж деч ончыч.

Республикыште район-влакым административно шелме. Мемнан Мишкан селана райрўдыш савырнен. Районым ыштыме дене учреждений-влаклан зданий да служащий-влаклан илаш пӧрт-влак ситен огытыл. Тунам кажне суртышто ешан але шкет квартирант-влак иленыт. Эн ончычак Советский уремыште почта зданийым, райсовет зданийым чоҥымо. Квартирлан пєрт-влакым тўрлє ялла гыч раскулачиватлыме-влакын рончен кондымо суртышт гыч чоҥымо. Райсовет воктене Советский урем шочын. Райком ден райсовет ик зданийыште верланеныт. РайЗО ден милицийын райотделже волостной правленийын зданийыштыже верланеныт. Милиций ваштареш (Ленин-Революционный урем-влак ушнымаш) милицийлан конный дворым чоҥымо. Туштак, кермыч дене ыштыме изирак зданийыште каталажкым (тюрьмам) арестоватлыме-влаклан ыштыме. Вара пристройым чоҥымо, кок пачашаныш савырнен. Милиций оралтыш Памаш (Яндыганово) ял гыч чоҥышаш материал-влакым конден оптымо, тудын дене чердакан пӧртым ыштыме, ўлныжє столовыйым почыныт, а чердакыште «Коммун корно» районный газет верланен. Редакций деч тораште огыл кусарен кондымо кулак пєрт гыч типографийым чоҥымо. Редакторлан Асаев Борис ыштен. ГПУ пашаеҥ-влаклан Ирсай гыч кок пачашан пєртым кондымо, урем лукеш, Байдимировмыт пӧрт воктене шынденыт (Кызыт Революционный - Ленин урем-влак ушнымаш). Икымше пачашышт пачер-влак лийыныт, кокымшышто контора. Саликаеван пєрт олмышто райсоветын конный дворжо лийын. Райсоюзлан кок пачашан пєртым конденыт, кўшнӧ райсоюз верланен, ӱлнӧ заготконтора лийын. Кермыч дене Амбулаторий зданийым чоҥымо. Тушто икымше врач Молодцов лийын, аптекарша - Гадельшина Шура. Прокуратура ден нарсуд Уял кулакын пӧртыштыжӧ верланен. Районный клублан сахаровский черкым пужен конденыт. Школлан ик пачашан кў зданийым, воктенже кок пачашан пу зданийым чоҥымо. Тушко тўҥалтыш школ куснен, тиддеч посна ШКМ почылтын (школа колхозной молодежи). Райсоюз зданий воктене, Кооперативный уремыште осавиахим зданийым чоҥымо. Сквер олмышто универмаг лийын, хозяйственный да книга отдел-влак пашам ыштеныт. Изиш кўшнырак парикмахерский верланен. Радиовещаний Ленин ден Кооперативный урем-влак ушымо лукышто лийын. Госбанк Ленин ден Октябрьский урем-влак коклаште лийын.

Саляй лен Батаев Ямурзам ялын вес мучашкыже кусареныт, а нунын пєрт олмеш вакшызе Андрейын кугу пєртшым да кулак пӧрт-влакым конден, милицийым да ГПУ-м ик зданийыш вераҥденыт. ГПУ олмышко прокуратура да нарсуд кусненыт. Крупская лўмеш колхоз правлений уремын ўлыл мучаштыже, Алексашев сурт ваштареш лийын. 3-4 ий гыч РайПО, РОНО, Доротдел, РайЗО, заготскот - кажныже посна зданийыш куснен. А ветеринарный лечебница милиций шеҥгелан верланен.

1931 ийыште машинно-тракторный станций (МТС) ышталтын, тудын конторыжо, кок пачашан финский зданийым чоҥымешке, кулакын изирак пєртыштыжӧ лийын. Пашам ыштымылан МТС натура дене тўлен. Правительствын полшымыж дене трактор да прицепной машина-влакым налын. Колхозлаште паша кугу кўрылтыш дене шукталтын, молан манаш гын, вуйлатыме пашалашке кулак-влакын еҥышт логалыныт. Сандене правительствын пунчалже почеш МТС-влак пелен политотдел-влак ышталтыныт. Нуно кадр-влакым ямдыленыт да колхоз-влакым кулак-влак деч эрыктеныт. Политотдел начальник Козе, заместительже Иксанов лийыныт. Нуно «Коммун корно» редакцийыште шкеныштын газетыштым луктыныт. Кадр-влакым туныктеныт, ВКП (б) райком дене пырля колхоз, МТС пашаеҥ-влаклан курс-влакым организоватленыт. 1932-1933 ийлаште колхоз-влаклан кадр-влакым ситарыме, МТС пашаеҥ-влакым туныктымо, сандене политотдел-влакым петырыме, нунын олмеш политчасть шотышто директорын заместительже-влак мутым кученыт.

ВКП(б) икымше секретарьже Юзеев да Тойкиев лийыныт, ВЛКСМ секретарьлан Сагадеев Садретдин ыштен.

Тыге ий гыч ийыш Мишкан вияҥын, кугемын. Шамык пєрт олмеш райпромкомбинатын конторыжым шындыме. Промкомбинат кермыч заводым чоҥымеке, учреждений ден еҥ-влаклан кермычым луктыныт. Тыгак Байбак, Накаряк да Мокрушин яллаште кустарный производство-влак лийыныт. Нуно шкафым, ўстелым, пўкеным, терым, орвам, терлан торта-влакым, бондарный изделийым, штакетникым, мочыла изделийым, калыклан пуым да пура-влакым ямдыленыт. Промкомбинат воктене аптека, сельпо правлений верланеныт.

Сельпо подвалыште дежурный магазин лийын. Дежурный магазиным мордобойка маныныт. Воктенак, вўдурем гоч пожарный вича (кызыт кинотеатр) верланен. Умбакыже культура пєрт да кыдалаш школ лийыныт.

Амбулаторийыште пожар лийме деч вара амбулаторийым шєр кухньыш кусарыме. У поликлиникым чоҥымо деч вара молочный кухньын зданийжым больницыш туберкулезный стационарлан кусареныт. Инак вес могырышто курык чара лийын. Курыкым лесник Антипов годым ужартыме.

Ынде районышто здравоохранений кузе вияҥмым ончалына. 1917 ийыште район кундемыште ик фельдшер пункт гына, Мишканыште лийын. Тудо изи крестьян пєртыштє верланен. Тиде пунктышто ик фельдшер гына пашам ыштен, но яллаште мужедше, шўведыше, эмлызе кува-влак шуко лийыныт.

1931 ийыште больницым чоҥаш тўҥалме да 1935 ийыште 35 койко веран стационарым чоҥымо. 1931 ий марте Мишканыште ик фельдшерский пункт гына пашам ыштен, тудым амбулаторийыш савырыме.

Тудын зданийже 1938 ийыште йўлен каен. 1933 ийыште 3 фельдшерский пункт лийын, медперсоналын составше тыге вашталтын: 1931 ийыште

2 врач, 7 фельдшер, 2 акушерка, 13 медсестра; 1939 ийыште - 4 врач, 7 фельдшер, 3 акушерка. 10 медсестра, 18 травматический сестра.

Тиде жапыште культура сайын вияҥын. 1917 ий марте район кундемыште ик массовый библиотекат, ик клубат лийын огыл. Район ышталтме ийыште (1930 ий) Мишканыште ик стационарный библиотека, 7 лудмо пӧрт лийыныт. Клуб укелан кӧра чыла культмассовый мероприятий-влак школышто але площадкылаште эртаралтыныт. Селаште икымше клуб 1930 ийыште чоҥалтын, но 1931 ийыште тудо йўлен каен. Кокымшо клубым сар тўҥалме деч ончыч гына чоҥымо.

1939 ийыште селаште клуб зданий лийын огыл. Районный библиотека Крупская лўмеш колхоз правленийын чуланыштыже верланен.

1930 ийыште ик киноустановкат лийын огыл. 1937 ийлан йўкдымє кином ончыкташ кум установка да йўкан кинолан ик установка пашам ыштеныт.

Район шочмо дене телефон илышыш пурен. 1931 ийыште 563 километр кужыт телефон линий шупшылтын, 14 телефон лийын. Радиоузел 536 точкым обслуживатлен, энергий ситыдымылан кєра 10 точкыжо пашам ыштен огыл.

1917 гыч 1937 ий марте мемнан элна пеш кугу ошкылым ончык ыштен. Элыштына индустриализаций, коллективизаций вияҥын, капиталистический элемент-влакым пытарыме, шуко шӧрынан экономикын вияҥмыже социализмын сеҥымашыжым ончыкта. Но калыкын тыныс илышыжым фашист Германий лугыч ыштен.

1941 ий 22 июнь рушарня лийын. Чумыр район гыч еҥ-влак Мишканыш Сабантуйыш чумыргеныт. Площадьыште радио дене сар тўҥалме нерген увертареныт. Еҥ-влак мӧҥган-мӧҥгышкышт шаланеныт. Мобилизаций тӱҥалын. Пӧръеҥ-влакым фронтыш налмеке, яллаште ўдырамаш, шоҥго да йоча-влак гына кодыныт. Сар жапыште яллаште имне, ўшкыж дене пашам ыштеныт. Паша кид, паша вий ситен огыл. Ӱдырамаш-влак урлыкашым Бирск гыч вачўмбалнышт нумалыныт. Шєнчал, шырпе ситен огыл, но еҥ-влак вуйым сакен огытыл, мо дене кертыныт, вашла полшаш тыршеныт. Налогым тўленыт. Чылажат - фронтлан, чылажат - сеҥымашлан лийын.

Мишканыште, районысо яллашке эвакуироватлалт толшо-влак шукын лийыныт. Еҥ-влак нунылан илыме верым, вургемым, кочкышым пуэныт…