Мишкан район: историй 4

Мишкан район: историй (4-ше ужаш)

Ӱдымӧ пасу-влак кугемыныт.

1930 ийыште чумыр площадьше 49868 гектар лийын, колхозлаште - 8792 гектар, айырым озанлыклаште - 41071 гектар. Вольык озанлыкыште 1930 ий-

ыште 12053 вуй имне, 16883 вуй тўкан кугу вольык, 1301 сӧсна, 30423 шорык лийыныт.

Количественный вашталтыш ден пырля качественный вашталтышат лийын. 1930 ийыште колхозный движенийын тўҥ формыжлан ял озанлык артель-влак шотлалтыныт. Тиддеч посна районысо колхоз-влак кугемыныт. 1929 ийыште кажне колхозышто кокла шот дене 12 озанлык лийын гын, 1930 ийыште тиде чот 18 шуын.

Ударник-влакын совещанийышт, ударница-колхозница-влакын слетышт эртеныт. Выставка-влак организоватлалтыныт, инициативный группа-влак, вербовочный комиссий да бригада-влак ышталтыныт. Нуно шке пашаштышт ончыл колхоз-влакын опытыштлан эҥертеныт, кресаньык-влаклан пример лийыныт. Колхоз-влакын шумо сеҥымашышт, социалистический ола-влакын яллан полшымышт, айырым-влак коклаште политический пашам сайын

шуктымо, инициативный группа-влакын пашашт деч вара 1930 ий октябрь тылзылан айырым озанлык дене илыше-влак колхозыш пураш тўҥалыныт.

Тыге, мутлан, октябрь тылзыште 82 колхозышто 1460 озанлык лийын, декабрьыште 97 колхоз лийын, 1957 озанлыкым ушен. Еҥ-влак у илышлан

- тўшка озанлыклан эркын тунемыныт, тудын ончыкылыкшо сай лийшашым ужыныт. ЦК-н направленийже почеш Мишкан районыш пашазе коммунист Л. С. Кац толын.

Икымше машинно-тракторный станций районышто 1932 ийыште Мишканыште ышталтын. Тунам МТС-ште СТЗ маркан 10 трактор, тракторлан 19 плуг

лийыныт. 1934 ийыште МТС-ште ял озанлык машина да моло техника 3 пачаш артен.

1934 ийыште 59735 теҥгеаш ял озанлык машинам кондымо, а кресаньык-влак 40000 теҥгеашым налыныт. Район мучко ял озанлык техника 577903 теҥгеаш лийын.

1931 ийыште районышто 128 кулак озанлыкым мумо, 1932 ийыште - 108, 1933 ийыште - 70, 1934 ийыште - 5 озанлык. Раскулачитлыме нерген документ-влак тўрлӧ кугытан тетрадь листлаште возалтыныт, тетрадь ўмбаллан тошто обойвлакым кучылтыныт. Тетрадеш ручка але карандаш дене возеныт. Мутлан, 21 №-ан дела.

Гражданин Плотников Яков Иванович, Чорай сельсоветысе Константиновка ял. Возымыжо чыла раш огыл, но эше лудаш лиеш. Мутлан, опись: дом крытый железом - 1, баня - 1, хлев - 1, хлев новый - 1, сарай - 1, корова - 1, теленок - 1, свинья - 1, овцы - 2, самовар - 1, кровать деревянный - 1, перина - 1, подушки - 4, сапоги - 1, часы - 1, сундук - 1, столы - 2, стулья - 2, тулуп - 1, шуба - 1. Чыла тидыже 936 теҥгелан аклалтын, йымалныже кум еҥын подписьше уло: Новакшокем, Исинбаев, Аскаев.

Опись гыч коеш, озанлык икмарда лийын. Константиновка ял гыч кулак Плотников Илья Леонтьевичын 16 №-ан делаже. 1934 ий 16 апрельыште Чапаев колхозышто эртыше тўшка погынымашын протоколжо гыч выписка уло.

Секретарь Попков возен, тудын 30 десятин мландыже уло, Кульчубай ялыште 10 десятин наре мландым арендоватлен.

Палемда, революций деч ончыч тудын 6 ушкалже лийын. Колхоз ваштареш агитацийым намиен. Пунчалыныт: тудым колхоз гыч лукташ да индивидуальный налогым тўлыкташ. Тудым колхоз строй ваштареш кая манын титакленыт, вредитель, спекулянт маныныт да колхоз гыч луктын делажым следственный органыш пуэныт.

Константиновка ял гыч кулак Плохов Алексей Макаровичын 14 №-ан делаже. Чапаев колхоз погынымашын протоколжо гыч выписка уло. Кокымшо пункт дене колхозыш пуртымо да колхоз гыч лукмо йодыш-влак ончалтыныт. Князев Спиридон колхозыш пураш йодмашым пуэн. Но тудым пуртен огытыл. Амалже - тудо хулиган, неблагонадежный улеш. Благовещенский район гыч толшо Казанцев Петр Матвеевичым ешыжге пуртеныт. А. М. Плоховым, кулак эргыже улмылан, колхоз ваштареш агитацийым намийымыжлан да орвам йомдарымыжлан колхоз гыч лукташ да уголовный делам почаш пунчалыныт.

Октябрь ял гыч кулак Губаев Ибатын 9 №-ан делаже. 1933 ий 30 июльышто возымо характеристика уло. Палемдалтеш, революций деч ончыч, 1913 ий-

ыште кок пӧртшӧ, 2 амбарже, 2 имне вичаже, вичаже, мончаже, пашам ыштыше 3 имньыже, 3-4 лўштымӧ ушкалже, 30-40 шорыкшо, 120 омарта мўкшыжӧ, 200-300 десятин мландыже лийын, 15 гектар мландым арендоватлен. Сезонный да эре пашам ыштыше 300 наре пашаеҥже лийын. 1923 ийыште озанлыкым шелме. Тудлан кодын: 1 пӧрт, 1 монча, 1 вича, 1 имне, 1 ушкал, 8 шорык. 400 еҥым пшам ышташ тарлен. Тудо власть ваштареш агитацийым намиен. Подпись: председатель Князев.

Туге лектеш, тудо 1913 ийыште кулак лийын, а делам 1933 ийыште ончымо. Озанлыкым варажым шелме, тиддеч вара тудо икмарда кресаньыкыш савырнен. А теве 400 еҥым тарлен пашам ыштыктен манмыже ок ўшандаре. Тыгак Октябрь ял гыч Хайбуллин Хайнулан делаже уло. 1933 ийыште

озанлыкшым икмардалан шотлаш лийын, ешартыш налогым тўлаш ыштеныт. Тудым тўлыдымылан погыжым конфисковатленыт, властьын тушманжылан шотленыт. Погыжым шелмаште участвоватлыше-влакын под- письышт уло.

Мишкан район гыч раскулачиватлен колтымо-влакын ужашышт Белорецк районысо Нура, Кызыл-Елга поселкылашке логалыныт, ужашыже Уфасе

машиностроительный заводым ыштымаште пашам ыштеныт.

Ту жапыште илыше-влакын мутышт почеш, колхозым ыштыме годым кулак-влакымат колхозыш пуртеныт. Крупская лўмеш колхозыштат тыге лийын. Нунылан посна бригадым ышташ разрешитленыт. Но тыгай бригадылаште паша пеш начар миен. Кулак-влак колхозышто пашам кўрлыныт, планым темен огытыл да молат. Кулак да подкулачник-влак коллективизацийлан чаракым ыштышашлан Андреевка ялыште шолып погынымашым эртареныт. Ты погынымашыш толшо-влакым колхоз правлений член-влак шалатен колтеныт. Но тидын дене паша пытен огыл. 1932 ий 18 октябрьыште кулак-влак

Крупская лўмеш колхоз председатель А. А. Аптыкаевым шолып кучен кыреныт. Ик жап гыч чот сусыргышо А. А. Аптыкаев колен. Крупская лўмеш колхозын колхозникше-влак икымше председательыштын лўмжым колхозлан пуэныт. Такшым коллективизаций годым сельсоветыште кулак да йорло-влак коклаште кугу вашпижмаш лийын огыл. 1925-1926 ийлаште мландым уэш шелме пагытат уто нелылык деч посна эртен.

Мландым уэш шелмаш мланде дене пайдаланыме пашам уэмден, ўчашымашлам пытарен, ял ден ял коклаште межа-влак раш шеледалтыныт. Посна верым йорло-влаклан мланде пашам ышташышт вольыкым да инвентарьым пуымылан ойыреныт.

Йорло-влак шке мландыштым поян-влаклан арендыш пуэныт, шкешт орбрабатыватлен кертын огытыл. Поян ден кулак-влаклан НЭП пагыт ласканрак шўлалташ да шке мландыштым шукемдаш йӧным пуэн. Кулак-влак мландым шукемдыме вес чоя йӧным муыныт. Мутлан, кулак шке имньыж дене воктенсе йорло пошкудо, имньыдыме еҥлан мланде пашам ышташ тарлалтеш.

Йорло еҥын пашам ыштымылан тўлаш оксаже укелан кєра мландыжым арендыш пуа. Совет власть утларакшым колхоз-влаклан полшен. Нуно

сай условий дене кужу жаплан кредитым налыныт, налогым тўлымаште, мландым кучылтмаште, чодырам руымаште льгота дене пайдаланеныт. Тунам колхоз-влак кугу озанлык лийын огытыл. 1928-1929 ийлаште колхоз-влак кокла шот дене 11-14 крестьян озанлык гыч шогеныт. Мутлан, «Заводский» артельыште, тудо 1929 ийыште ышталтын, 7 озанлык лийын. Нунын 7 имне плугышт, ик сеялкышт, 5 тырмашт лийын. Опыт ончыктен, тыгай изи озан-

лык-влак пашам ворандарен кертын огытыл. 1928 ден 1929 ийлам таҥастараш гын, 1929 ийыште колхоз-влакын чотышт ятырлан артен. Тидыже кулак-влакым чот ажгындарен. Совет правительство кулак-влаклан вияҥашышт чаракым ыштенак шоген: мланде нерген закон кулак-влаклан мландым арендыш налме жапым кўчыкемден да тетла нунылан мландым арендыш пуаш чарен, ял озанлык машина-влакым ужалаш чарыме. Коопераций да крестьянский взаимопомощь гыч вуйлатыме радам гыч поктен луктыныт. Кулак-влак вожге куклен лукмаште налоговый политика кугу рольым модын.

Кулак озанлык-влаклан индивидуальный налогым тўлыкташ ыштеныт. Совет власть да ялысе йорло-влак кулак-влак ваштареш чот пижыныт. Нунын ваштареш чрезвычайный мера-влак кучылталтыныт: суд почеш уто киндыштым поген налыныт, район да республика гыч поктен колтеныт.

Пашазе крестьян-влаклан материальный полыш семын 138 миллион теҥгем ойырымо, а крестьян-влак деч налог, страховка да моло тўла семын 10,6

миллион теҥгем пӧртылтымӧ.

Калыкын илышыжым саемдымаште кугу верым социально-культурный кўлешлыклан ойырымо ассигнований налын шоген. 1931 ийыште тиде цельлан

436, 2 тўжем теҥгем, 1935 ийыште - 1867,9 тўжем теҥгем, 1937 ийыште 2504,4 тўжем теҥгем ойырымо. Туныктымо пашалан 1934 ийыште 518,6 тўжем теҥгем ойырымо.

1929 ийыште районышто 52 школ, 1936 ийыште - 70, тушечын 37 школжо марий, 15 татар, 3 башкир, 17 руш лийыныт. Всеобщий начальный обучений жапыште туныктышо-влакым ситарыме йодыш пўсын шоген, поснак национальный школлаште. Эсогыл калык образований отделыште ик инспектор

методист гына высший образованиян лийын. Тиде - Мустафа Султанов. А молышт, вуйлатыше Е. И. Сагадеев, статистик Т. Асмаев - кыдалаш-специальный образованиян лийыныт. Районышто туныктышо-влак эсогыл тўҥалтыш образованиянат лийыныт. 1934-1935 тунемме ийлан районышто

160 туныктышо лийын, тушечын марий - 94, татар ден башкир - 38, руш - 28.

Ятыр туныктышо колхозым ыштымаште чолган участвоватлен. Икымше колхозым ыштыше-влакат лийыныт. Шопкер школым вуйлатыше Н. А. Кидалашев, тудо 36 ий туныктышылан пашам ыштен, шке ялыштыже колхозым организоватлен. Шопкерыште илыше-влак колхозыштлан тудын

лўмжым пуаш кумылаҥыныт.