Мишкан район: историй 3

Мишкан район: историй 3

Но историйыште мут дене гына кутырен келшыме почеш илыме верым чоҥышо але пич лукышто шке семын илыме верым ыштыше-влакат лийыныт. Нунын нерген кужу жап нигӧ пален огыл, а варажым, рашеммеке, нуным поктен колтен огытыл.

Татар, руш ял-влакын да Мишканын шочмо жапышт кунам?

Ме рашемдышна, Мишкан селалан лўмым тудлан негызым пыштыше Мишка лӱман марий пуэн. Документ ончыкта, башкир-влак 1709 ий 24 февральыште Михаил Исенбаев да йолташыже-влаклан вотчина дене пайдаланаш записьым пуэныт. Теве тудын йолташыже-влак - Албай Алтыбаев да Урускай Асильдин. Умбакыже вотчинын границыжым ончыктымо. Документыште тыге: «…вотчина от Чепыкова и до Сасьва урочища вверх по речке, по левой стороне той речки до вершины, через лес до вершины речки Аллагуш до речки Кыгазу до устья, а с устья до вершин по речке Сухояз по левую сторону, с вершин той речки к вершине речки Чюкудо на низ по той речке Чюкудо по левую сторону до озера, а с того озера по оврагу до болота Мохового, с болота по оврагу до речки Иняку и по той речке Иняку вверх по той речке по левую сторону до устья к Балтак-Илги и вверх по той речке Колки через дубраву до вершины речки Сатбая.

С той вотчины Михайлу не изгонять. А кто другой будет, станут ту вотчину, то вам стоять за той вотчиной вместе».

Тыгеракын, Мишканын лӱмжӧ тудлан негызым пыштыше Мишка деч шочын.

Документ почеш чынжымак тиде Мишка-Михаил Мишканлан тӱҥалтышым пыштен мо? Тиде шонымашым пеҥгыдемдашлан документыште ончыктымо топографический лӱм-влакым пеҥгыдемдаш кӱлеш. Нуно тӱрыснек келшен толыт гын, Михаил Исенбаев чынжымак Мишканлан негызым пыштен да ял 1709 ийыште шочын манын кертына.

Тиде ийыштак кеҥежым Айбылат да Кӱрзе яллаште илыше-влак шуко тургыжланеныт - Иняк ден Чукудо серлашке башкир ден руш-влак толын лектыныт да мландым висаш тӱҥалыныт. Тунам нунын кокла гыч иктыже - Дуваней спаский села гыч дворцовый кресаньык Иван Паленин тыгай кагазым ончыктен: «Се азь Бирючан Такаев да с братом Черемышем Такаевым, оба мы Уфимского Казанской дороги Дуванейской волости башкирцы, дали в Уфимской приказной избе памятню запись: Уфимского уезда Осинской дороги деревни Козеевы - ясашным черемисам Кузею и Баймурзе Бердыбековым и Баймету Баймурзину в том, что 1781 году октября 12-ой день отдали мы Бирючан да Чермыш им Кузею с товарищи вотчину свою по нижнюю сторону Иняка речки, с устья Инякова до деревни Акбулатовой, до вершины речки Басмень и Чукуды, а по Бирю с устья Чекуды до устья Иняка. В той вотчине бобровые угодья, звериные ловли, борные угожья да и на другой стороне Биря реки, против той же вотчины по речке Ерьяз до большой дороги, что ездят в Бирск и по той дороге Ямашязы, от оной речки до Бирю речки, этой вотчиной владеет вечно Кузею с товарищи, и зверя всякого и птицу побивать, борти с медою брать, новые ставить и им Кузею с товарищи с тое вотчины в государственную казну ясаку в подмогу нам Бирючану да Чермышу по шести куниц да полубатману меда каждый год, а нам Кузею с товарищи с той вотчины не высылать, осторонним не передавать, никакого насильства не чинить, если учнем чинить или кто из нашего роду и племени ту вотчину у них отнимет за покрытие убытков мы обязаны им уплатить сто рублей серебром.

Запись сия писана Уфимском площадным подъячим Рукавишниковым и записана в приписную книжку».

Тиде возымаш Козей (Кӱрзе) ялыште илыше-влакын мланде дене пайдаланаш правашт улмо нерген ойла.

Ий-влак эртат. 1992 ий 12 октябрьыште Айбылат да Кӱрзе яллам ыштымылан 320 ий темын.

Марий-влак культурышт, йӱлашт дене кум тӱшкалан шелалтыт: курык марий, олык марий, эрвел марий. Курык ден олык марий-влак акрет годсекак кызытсе Марий Элыште илат. Эрвел марий-влак тӱҥ шотышто XVI-XVIII курымлаште куснен толыныт. 1552 ийыште Иван Грозный Озаҥ олам налаш 150 тӱжем еҥан руш войскам колтен, Озаҥ ханство шаланен. Тиддеч вара Юл кундемысе мланде руш государствыш пурен. Тиде жап гыч марий-влакын куснен кайымышт шукемын. Молан вара марий-влак кугезе мландыштым коден каеныт? Ик тӱҥ амалжылан виеш тынеш пуртымаш лийын. Ончыч марий-влакым татар хан, мурза-влак индыреныт, вара руш князь-влак. Чыла тидыже марий-влакым Урал могырыш каяш таратен: Башкир АССР, Свердловск область, Пермь область - теве нунын куснен толмо кундемышт. Еҥ-влак вӱд корно дене куснен каеныт - Юл, Чолман, Ош Виче дене воленыт. Нунын пуш олмеш плотышт лийын. Теве тиде жап гыч икымше марий-влак кызытсе Мишкан районыш толыныт.

Мишканын историйже нерген жапыштыже 1875 ийыште шочшо Мандиев Ялет тыге ойлен. Ойлымыж годым ийготшо кугу лийын гынат, уш-акылже яндар, тазалыкше пеҥгыде лийын. Тоя деч посна коштын. Национальностьшо дене марий. Тудо Мишканын историйжым кочажын ойлымыж гыч шарнен. Мишкан XVI курым мучаште XVII курым тӱҥалтыште шочын. Летописьыште возымо да кочан ойлымыжо келшен толыт. Тыге мемнан селалан 300 ий. Тыгай легенда уло. Тиде кундемыш кум изак-шоляк Орсай, Митряй да Мишка вўд дене воленыт. Чарненыт, йырысе верым онченыт, тудо нунылан келшен. Йырым-ваш пич чодыра, шуко янлык, маска-влак иленыт. Кум изак-шоляк чодырам куклаш, йӱлаташ тӱҥалыныт. Пасулан верым ыштеныт.

Тышечынак ял лӱм-влак шочыныт - Ирсай, Метръял, Мишкан. Вет изак-шоляк-влак посна-посна вераҥыныт. Мишка ончычсо колхозын имне вича олмышто, Инак эҥер серыште илемым ыштен. Тиде жап гыч Мишканын историйже тӱҥалеш манын шоныман. Мишкан пӧртшӧ изи лийын, кӱвароҥа ден потолок лийын огытыл, коҥгат лийын огыл. Кочкаш тулотышто шолтен. Варажым кӱ гыч коҥгам оптеныт. Еш да тукым эркын кугемын. Тӱҥ шотышто мланде пашам ыштеныт, вольыкым онченыт, колым кученыт, ир мӱкшын мӱйжым погеныт. Кӱшнӧ каласышна, йырым-ваш сип чодыра шоген, курыкат чодыра дене леведалтше лийын. 150-170 ий ончыч ялыште нылле наре сурт лийын. Паша орудий моткоч проста - пу гыч ыштыме лийын. Жап эртен.

Икымше школ 1887 ийыште почылтын, тушто 17 йоча тунемын, тиде жаплан поян ден нужна-влак лийыныт, сандене школышто поян-влакын йочашт гына тунем кертыныт.

Туныктышылан Шукшан гыч Андрей Байранов пашам ыштен. Кызыт тудо Шаран районыш пура. Школ деч тораште огыл волостной зданий верланен, кызытсе Красноармейский уремыште. Волостной суд титакан еҥым тоя дене кырен наказатлаш пунчалым луктын - 25 гана перен кертыныт. Тӱҥ шотышто шолыштмылан наказатленыт. Ончычсо гаяк еҥ-влак мланде пашам ыштеныт, вольыкым онченыт, тегытым шолтеныт. Кажне еш посна, шке семынже илен.

Куснен толшо марий-влак мландым башкир-влак деч 12 ийлан налыныт. Куснен толшо-влак чиймарий йӱлаштым арален коденыт.

Тӱҥ шотышто июль тылзыште кумалаш лектыныт. Кумалаш ош вургем дене коштыныт. А вургемым шке ыштеныт. Кумалтыш вер ожсекак кызытсе больница чодыра дене лийын. Тушко кумалаш марий-влак 18 ял гыч чумыргеныт.

Тудо ик оҥай томашам ойлен. Икана марий-влак чодыраш толыныт, пундышым куклаш, тушто кӱжгӧ пистым муыныт, а пистыште ир мӱкш-влак иленыт. Пистым руэн сӱмыреныт, тушто пеш шуко мӱй лийын. Тиде писте гычак кугу бочкым ыштеныт да тушко мӱйым оптеныт. Шкешт шер теммеш кочкыныт да мӧҥгӧ каеныт, а мӱйым монденыт. Кок ий эртен, чодыраш мийыше марий-влак тиде бочкыш вучыдымын миен лектыныт. А мӱй ты жаплан тамле вӱдыш савырнен шуын. Подыл онченыт - келшен. Йӱыныт да тушакынак мален колтеныт. Кум кече маленыт. Тиде пример теве мом ончыкта, еҥ-влак ту жапыште ир мӱкшын мӱйжым погеныт. Вара шкештат мӱкшым ашнаш тӱҥалыныт. Мишканын историйже нерген XX курым тӱҥалтышыште 1896 ийыште шочшо Саляев Паляй ойлен коден. 1905 ийыште элыште буржуазно-демократический революций лийын.

Мишканыште кажне ешын шке вольыкшо лийын. Мландым лач пӧръеҥ-влаклан гына пуэныт. Ял Йылыш могырчын кӱвар деч Мошкино марте шуйнен. Ялыште староста лийын, сельсовет председатель семын. Старостам сайленыт, писарь лийын. Тракторный уремыште тӱҥалтыш школ лийын, школ Шамукаев Шамидан деч арендоватлыме пєртыштє верланен. Тушто 30 ӱдыр ден рвезе тунемын. Марла да рушла туныктеныт. Возаш, лудаш да Юмын законлан туныктеныт. Тунык- тышылан Юрий Гаврилович Кармазин ыштен. Волостьышто Кемий, Соказа, Шаде Шогертен, Йылыш, Арзамат да Мишканлан ик фельдшер - Сергей Гаврилович лийын.

20-30-шо ийла.

20-шо ийла тӱҥалтыште Совет власть верч кучедалмаш. «Мокрушин трагедий»

Мишкан районышто Совет власть нелын ышталтын. Тидыжым Новотроицк селасе трагический событий раш ончыкта. Восстанийым нӧлталше кулак-влак Совет власть верч кучедалше-влакым, волостной советын членже-влакым ир янлыкла индырен пуштыныт.

Новотроицкий волостной совет февраль революций деч вара ышталтын. Вуйлатыме пашашке поян да улан крестьян-влак шогалыныт. Сандене калык верч тыршымаш лийын огыл. Властьыште шогышо поян-влак моло поян ваштареш каен огытыл.

Октябрьыште лийше революций ялысе илышым йӧршын вашталтен. 1918 ий мартыште кокымшо волостной съезд эртен. Тушто большевик-влак сеҥеныт. Нунын линийышт: кресаньык илышым тӱрыснек вашталташ, чыла властьым йорло-влаклан пуаш, мландым у семын шеледаш.

Съездышке уездной комитет гыч большевик Петр Винокуров толын. Лач тудо съездыште большевик-влаклан властьым налаш чот полшен. Волостной советын председательжылан большевик А. Зязевым сайленыт. Калыкым аралыме шотышто комиссарлан, дружина командирлан 1905 ий гыч партий член, икымше руш революцийын участникше Г. Луканиным, мланде паша шотышто комиссарлан С. Южаковым, секретарьлан А. Накаряковым шогалтеныт. Революций ваштареш шогышо-влак дене кучедалаш ревтрибуналым ыштыме. Тудым В. Смоляков вуйлатен, составышкыже Черепахин, Охезин да Актюбин пуреныт.

Властьыште тыгай вашталтыш верысе кулак-влаклан, поп-влаклан келшен огыл. А Новотроицкий ял тунам пеш кугу лийын. Тушко пазарышке кызытсе Караидель, Балтач, Аскын, Мишкан да моло районла гычат погыненыт. Икманаш, тиде села торговый гына огыл, а культурный рӱдер лийын.

1918 ий шошым Уфа губернийыште обстановка пеш неле лийын. Касвелым ош чех-влак толыныт, Оренбург могырым атаман Дутов лишемын. Новотроицкий селашкат кугыжан армийын офицерже-влак толын лектыныт. Поснак купеч Туровын эргыже Никита осал лийын. Волисполкомын пашажлан сырыше кулак-влак помыжалтыныт. 13-14 июнь йӱдым кулак-влак восстанийым нєлталыныт. Тудо Юмын кӱзымо (Вознесений) пайрем кече дене тєр толын. Эрдене эрок комитетын зданийжым руалтеныт, оружийым, оксам поген налыныт да волостьын чыла яллашкыже «властьым шке кидыш поген налаш да большевик вӱрым йоктараш» ӱжмаш дене еҥ-влакым колтеныт. Чот кыралтше Луканиным, Черепахиным, Хариным, Чураковым, Накаряковым, салтак-влак Ковин ден Перевышиным казаматыш петыреныт.

Мишканыште событий вес семынрак эртен. Мишкан ялын икымше коммунистше-влак: Русиев Алексей, варажым политработник, Баймурзин Байгоза, Сапашев Александр. Саляев Паляйын шарнымашыж гыч Йошкар Армийышке кайыше икымше доброволец-влак Тимакаев Иксан, Мандияров Апсадек, Михайлов Никифор лийыныт. Икымше ийлаште ялышке комиссарлан Лебедевым колтеныт.

Граждан сар годым фронт Мишкан ял гоч эртен. Ошо-влакат, йошкарге-влакат толыныт, пушка гыч Ош куп могырыш, курык вуй гыч Йылыш ял велыш лўйкаленыт.

Совет правительство чех-влаклан Дальний Востокым пуаш да нуным шочмо элышкышт колташ пунчалын. Но эл кӧргысӧ контрреволюций ден ош гвардеец-влак нуным шке кўлешыштлан кучылтыныт. 1918 ийыште чех-влак ик арня Мишканыште шогеныт. Калыклан кугу эҥгекым ыштен огытыл, но имньым, вольыкым да кочкышым погеныт.

Шужен ий

1921 ий пеш кукшо лийын. Нимат кушкын огыл. Еҥ-влак кеҥежымак коншудым погаш тӱҥалыныт. Коншудым коштеныт, вара тудым вакшыште але кид вакш дене йоҥыштеныт. Телым немерым шолтеныт. Мыняр вольыкышт лийын, телым чыла кочкын пытареныт. Коваштыжымат, лужымат йоҥыштен кочкыныт. Шошо велеш еҥ-влак шужен колаш тӱҥалыныт. Нымыште шӱмым кочкыныт. Тудым коштеныт, вакшеш йоҥыштеныт да ложашше дене немерым шолтеныт. Шужен колаш огыл манын, мом гына кочкын огытыл.

Тыгай неле жапыште ала-кӧ Америкышке каяш лийме нерген мутым колтен. Телым, февраль-март тылзыште еҥ-влак издерыш мо-уло погыштым оптен, Америкыш каяш тарваненыт. Конешне, нуно эн тораже Кемийыш да Пайтараш гына миен шуыныт. Корнышто шужен, кылмен колен пытеныт. Шошым, лум левымеке, чыла вере колышо кап-влакым муыныт. Тыгодымак тиф чер шарлен. Но 1922 ийыште пеш поян урожай шочын. Тыге еҥ-влак граждан сӧй да шужен ийлам илен лектыныт. Шӧнчал лийын огыл, еҥ-влак Соколышко шинчалан вӱдлан коштыныт. Источникше Уржумский манылтын. Кызыт тиде верым Бирский районысо Калининский лесничествын пашаеҥже-влак тӱзатеныт. Тудо таче мартеат уло.

У жапыште паша. Пасу пашан нелылыкше

1941 ийыште районысо колхоз-влаклан 43758 гектарыште пырчан культурым, 3600 гектарыште технически да пакча-саска культурым поген налаш кӱлын. Но совет калыкын тыныс пашажым сар лугыч ыштен. Сар жапыште урожайым жапыштыже поген налшашлан пеҥгыде дисциплина да организованность кӱлыныт. Ик тӱҥ йодышлан шурным погымо средствам да ГСМ-ым ямдылымаш лийын. Посна верым чыла уборочный машина-влакым ямдылаш ойырымо. Колхозлаште апшат-влак кок смена дене пашам ыштеныт, МТС-лаште посна олмыктышо бригадым чумыреныт. 29 июльлан ончымаште 84% жаткым, 98% шийме машинам, 66% пуалтыме машинам, 81% петыртышан амбарым ямдылыме. Районысо МТС-лаште механизатор-влак 100% темалтыныт. Пашам организоватлыме условият вашталтын. Пашам ыштен кертше чыла еҥым ял озанлык пашашке ушаш пунчалым лукмо.

Тунемше да пенсионер-влакымат ушымо. Тыге, 8 августышто «Ленин корно» колхозын колхозникше-влак 4 шагат эрдене йошкар флаг дене пашаш каеныт. Пашам ыштен кертше-влак дене пырля шоҥго-влакат лийыныт. 78 ияш Исадыкова Тайбика шке кумылын пашаш лектын да почешыже чыла шоҥго-влакым луктын.

Улшо комбайн, жатка да шурным погымо моло машиналан кугу верым ойырымо. Уржа-сорла тӱҥалме деч ончычак кажне машиналан посна участкым пеҥгыдемдыме, маршрутым палемдыме. Кажне комбайнлан имне-влакым, шурным шупшыкташ воз-влакым пеҥгыдемдыме.

Пашам сайын организоватлыме дене шуко колхозышто уржа-сорла сайын эртен. 7 сентябрьлан шотлымаште, 63 процент шурно погалтын, погымо шурнын 38 процентшым скыртыш оптымо. Комбайн-влак 2472 гектарыште шурным погеныт але кажне комбайнлан шотлымаште 58 гектар дене шурным погымо. Шурным погымо пашам саемдышашлан правительство колхоз-влаклан пашадарым кугемден тӱлаш разрешитлен. Пунчал почеш паша кечым возымо деч посна, ешарен тӱлаш палемдыме:

а) имне дене тӱредме кажне гектар шурнылан 5 кг шурным пуаш;

б) сорла дене тӱредме кажне гектарлан 15 килограмм;

в) шурным 1 гектарыште скыртыш оптымылан 7 килограмм;

г) тӱредме шурным кылташ пидме, тудым лукмо да копнашке оптымылан (1 гектарыште) 25 кг.

Тыгай мерым ыштымылан кӧра 1941 ийыште шурным тӱрыснек поген налме. Колхоз-влак шушаш ийысе урожайлан 100 % урлыкашым аралаш пыштеныт. 19750 гектарыште кокияш уржам ўденыт. Кылмаш куралме паша начар миен. 1 октябрьлан шотлымаште, идалыкаш план 9,8 процентлан гына темалтын. Шурным шиймаш вес ий шошо марте шуйнен. 1942 ий 5 мартлан планым 88 процентлан темыме.

1942 ийысе шошо ага нелын эртен. Шошо вараш толын, сандене пасу пашат вараш тӱҥалын. Шошо агам кӱчык жапыште эртарыме, ӱдымӧ кумдыкым ятырлан кугемдыме. Ӱдымӧ план 104 процентлан темалтын, 37645 гектарыште ӱдымӧ, а 1941 ийыште 31488 гектар ӱдалтын. Икияшым да пареҥгым 1328 гектарыште шындыме, а 1941 ийыште 776 гектарыште лийын. Икияшым 21 процентлан шукырак ӱдымӧ. Элым аралыме фондлан 157 гектарым ӱдымӧ. Колхозлаште шурно пасум сомылаш паша кид ситен огыл, сандене озым пасу шӱкан кодын.

Уржа-сорлалан улшо вийым тӱрыснек кучылтыныт: тунемше, колхозник, шоҥго-влак. Райисполкомын посна пунчалже дене пашам ыштен кертше, но ял озанлыкыште огыл тыршыше-влакым 1 август гыч 1 октябрь марте шурным погаш лукмо.

Колхозник да МТС пашаеҥ-влак умыленыт, сар жапыште кажне пуд кинде шергакан. Сандене колхозник-влак уло вийыштым пыштен пашам ыштеныт. Теве икмыняр пример: «Борьба» ял озанлык артельын колхозникше-влак Хайретдинов Низам ден ватыже (коктынат 80 ияш улыт), Дьяконов Алексей (75 ияш) эр гыч кас марте пашам ыштен, сорла дене 0,15 гектар дене шурным тӱредыныт; «Электор» колхозын колхозникше-влак Химатуллин Гаиткул ден ватыже Фатима, 70 ияш лийыныт гынат, сорла дене 0,18-0,25 гектарым тӱредыныт; «Урал» колхозын колхозникше-влак Киреева Хамделиса ден Фаизов Галимзян кажне кечын 0,20-0,25 гектар дене тӱредыныт. «Спартак» колхозын колхозникше-влак Кадиков Галиабар, Галинуров Хадинур йӱдшӧ-кечыже пашам ыштеныт, кечывалым имне дене тӱредыныт, а йӱдым имньым кӱтыленыт.

Пасушто паша кечывалымат, йӱдымат чарнен огыл. Кечывалым погеныт, коштеныт, а йӱдым скыртыш оптеныт. Сутка мучко складыште шурным эрыктыме паша миен.

Мишкан районысо колхозлаште 26 сентябрьлан йӱд жапыште гына 1970 гектарыште шурным копналыме.

ВКП(б) ЦК-н «БАССР колхозлаште урожайым йомдарыме ваштареш кучедалме мера-влак нерген» пунчалжым шуктышашлан партий райком, райсовет исполком колхозлаште урожайым йомдарыме ваштареш пашам намиеныт. Тидлан комбайн да имне дене погымо участкылаште йогышо шурно парчалам погымашым организоватленыт. Тыге, 26 сентябрьлан районысо 88 колхозышто имне грабля дене 934 гектарыште, кид дене 4400 гектарыште шурно парчам погымо. Шурным погымо годым урожайым йомдараш огыл манын, 196 жатка зерноуловитель дене пашам ыштен, йогышо шурно парчам погымаште 150 имне грабля пашам ыштен.

МТС-влакын политотделышт колхозлаште шурным локтылмо да шолыштмо ваштареш кугу пашам шуктеныт. Тыге, Чорай МТС-ын политотдел пашаеҥже-влак Монар сельсоветысе «Парижская коммуна» колхозышто шурным шуко йомдарымым пален налыныт, жатка да комбайн дене погымо ик квадратный метр кумдыкышто 175 грамм шурно кодын. Политотделын тыршымыжлан кєра кодшо шурно тўрыснек погалтын.

Кугу Соказа сельсоветысе «Йошкар-Куралше» колхозышто 90 центнер шурно леведышдыме амбарыште кийыме фактым рашемдыме, тиде шурно локтылалт кертын. Начар ороллымылан верч 1,5 центнер шурным шолыштмым пален налме. Ситыдымашым кораҥдыме, титакан-влакым наказатлыме.

26 сентябрьлан шотлымаште 72,3 процентыште шурным погымо. Уржа-сорла годым ик кугу ситыдымашлан комбайн-влакым начар кучылтмаш шотлалтын. Тиде жаплан комбайн-влак дене 2347 гектарыште але 5,6 процентыште гына погымо, а молыжым кид дене погымо.

Тӱредме да копнаш оптымо коклаште жап шуко эртен. 26 сентябрьлан тӱредме шурнын 63 процентше гына копналалтын.

Шурным шийме паша эшеат эркын миен. Шийме пашам колхоз-влак тӱҥ шотышто шке вийышт дене гына шуктеныт, МТС пеш шагал полшен. Тыге, 26 сентябрьлан 17446 гектарыште гына шурным шийме, тидыже погымо киндын 42 процентше гына лиеш. Тушечын МТС-ын вийже дене 4500 гектарыште ты пашам шуктымо. 1943 ий 1 январьлан 12769 гектарыште шийдыме шурно кодын.

Шурно лектыш изи лийын. Ик гектар гыч 6,6 центнер, а 1941 ийыште 11,8 центнер лийын. Пареҥгым ик гектар гыч 70 центнерым погымо.

План почеш кылмаш куралмаште 1882 имне участвоватлышаш лийын. Тидыже улшо имньын 40 процентше. Ик имньылан 7,2 гектар дене логалын.

25 сентябрьлан чылаже 2585 гектарым гына куралме, амалже - имне ситыдымаш. Трактор-влак пеш начар ыштеныт, а имне-влак шурным погымаште да шурным государствылан сдатлымаште участвоватленыт.

20-шо ийла мучаште, совет власть Октябрь революций деч вара кокымшо луияшыш тошкалын, мемнан элна ончылно пеш пӱсӧ, кугу задача-влак шогалыныт. Элыште индустриализацийым ышташ, экономикым уэмдаш, яллашке социализмым пурташ кўлын.

Индустриализаций годым ялысе политика тӱҥ гычак вашталтшаш. Тиде жапыште ял могайрак лийын? 1928 ийыште СССР-ыште 80 процент калыкше ялыште илен. Ял озанлык экономикыште лукмо продукцийын пелыже утла ял озанлыклан логалын, экспортыш колтымо продукцийын кугу ужашыжым ял калык луктын. Ту жапыште колхоз ден совхоз-влак пеш шагал лийыныт, ял озанлык тӱҥ шотышто крестьян озанлык-влак гыч шоген (25 миллион крестьян озанлык лийын). Ӱдымӧ площадь, шурным погымо да эсогыл технический вооружений шотыштат Российыште ял озанлык сар деч ончычсо жапым ончылтен. Но правительствын торжа политикыжлан кӧра кресаньык-влак шурным да моло продукцийым ужалаш тореш лийыныт. Вет государство чыла продукцийым рынке ак деч ятырлан шулдынрак налаш тыршен. Сандене 1927-1928, 1928-1929 ийлаште киндым ямдылымаште кризис лийын, вес эллашке колтымаш ятырлан шагалемын, олалаште киндылан карточкым ыштеныт. Большевик-влак тӱҥ шотышто йорло-влак кӱшеш у элым чоҥаш тыршеныт. Тудо частный собственностьым вияҥдыме верч тыршен огыл, а тудым тӱрыснекак пытараш тӧчен. Ялыште тӱҥ шотышто икмарда кресаньык-влак иленыт, кулак озанлык-влак 5 процент гына лийыныт. Но, Бухаринын мутшо почеш, кулаклан шотлалтше кресаньык-влак революций деч ончычсо кулак да вес элласе фермер-влак дене таҥастарымаште «нищий» лийыныт. Икманаш, 20-шо ийын кокымшо пелыштыже пояш лийын огыл: кресаньык-влак деч киндым виешак поген налыныт, спекулянт улат манын судитленыт, налог ӱмбач налог-влакым ешарен шогеныт…

1927 ий декабрьыште Коммунистический партийын XV съездше лийын. Тудо историйыш коллективизаций съезд семын пурен. Съезд палемден, «яллаште изи крестьян озанлык-влакым кугу озанлыклашке ушымо йодыш партий ончылан шындалтын». XV съездын пунчалыштыже ял илыш В. И. Ленинын кооперативный планже негызеш чоҥалтшаш. Тидым социализмым чоҥымо задача йодын. Мемнан районышто ик эн проста кооперативлан потребительский кооператив шотлалтын. Кооперативный пашам вуйлаташ куштылго лийже манын, посна отраслевой ушем-влак ышталтыныт: хлебкоопсоюз, животноводсоюз, семеноводсоюз. Чорай волостьышто 1928 ийыште кайыкым ончышо Чорай товарищество, 1929 ийыште шурным куштышо Алексеевский товарищество, Монарысе кредитный ял озанлык товарищество да У быт - кредитный ял озанлык товарищество почылтыныт. Ял озанлык кооператив-влакын аппаратыштым саемдышашлан 1928 ийыште ял озанлык да потребительский кооператив-влакын вуйлатышыштым текшырымаш кугу верым налын. Ял озанлык да потребительский кооператив-влак аппаратыш коммунист ден комсомолец-влакым пуртымо. Тыгак Бирск олаште почылтшо курсышто да моло тунемме заведенийлаште кооператив пашаеҥ-влакым туныктеныт.

Районым ыштыме идалыкыште 10602 айырым озанлык лийын, тушечын 1459 озанлыкше гына колхозыш пурен. Сельский Совет-влакым коллективизаций пашаш утларак ушышашлан 1930 ийыште Советлаште проверочно-отчетный да частично сайлыме деч ончычсо компаний эртаралтын.

Ленинград гыч толшо двадцатипятитысячник Буров сельский Советын членже-влаклан Чорай волисполкомышто коллективизацийым эртараш полшен. 1930 ий 2 мартыште ЦК-н пунчалже почеш И. В. Сталинын «Головокружение от успехов» статьяже савыкталтын. 1930 ий 15 мартыште партий ЦК «О борьбе с искривлением партийной линии в колхозном движении» пунчалым луктын. Партий обком ден правительство ӱлнӧ шогышо партийный да совет организаций-влак деч колхозым ыштымаште улшо йоҥылыш-влакым тӧрлаш кӱштен. Чыла нине меропрятий-влак варажым икмарда кресаньык-влакым колхоз велыш кумылаҥден. Колхоз-влаклан льготым пуымо. Ончыч колхоз гыч лекше-влак уэш пӧртылаш тӱҥалыныт. Районышто улшо колхоз-влакым арален кодымо да кугемдыме паша-влак шукталтыныт, ял озанлык артель-влакын Уставышт ышталтыныт. Мутлан, Мишкан волостьысо Сухояз ялыште погынымаште 13 апрельыште лукмо пунчалыште ойлалтеш: «Колхозым шке кумылын пурышо-влак кӱшеш пеҥгыдемдаш, шошо ага кампанийлан ямдылалташ». Башкирийыште колхоз-влаклан кугу полышым производственный кредитований пуэн.

(Умбакыже лиеш).