Мишкан район: историй

Мишкан район: историй

XIX курым мучаш

1865 ийыште Оренбург губернийым кок губернийлан шелыныт: Уфимский да Оренбургский. Уфимский губернийыш Мензелинский, Бирский, Стерлитамакский, Златоустский да Уфимский уезд-влак пуреныт. Р. Янгузинын «Хозяйство башкир дореволюционной России» книгаштыже возалтын, губернийыште 1861 ийлан чылаже 1290809 еҥ илен, тушечын 619296 башкир, 409184 руш, 86701 татар, 51172 марий, 19994 удмурт, 18650 мордва, 34296 чуваш.

1897 ийыште губернийыште калык чот 2196642 еҥ марте але 1,7 гана артен. Тиде жапыштак башкир-влакын чотышт 899910 марте шукемын (1,45 гана), руш-влакын чотышт 834135 еҥыш шуын (2,04 гана), татар-влак - 184817 (2,13 гана), марий - 80608 (1,58 гана), удмурт - 22501 (0,12 гана), чуваш - 60616 (1,7 гана). Тептяр-влакым посна шотлымо, нунын чотышт 39955 еҥ лийын, мишар-влак - 20957 еҥ. Тептяр-влакын чотышкышт татар-влакат, марий-влакат пуреныт. Руш калыкын чотшо кугемме Вятка, Пермь, Озаҥ, Нижегородский губернийла гыч Башкирийыште улшо яра мландылашке шуко еҥын куснен толмышт дене кылдалтын.

XVIII курымышто тептяр-влак башкир-влакын яра мландышкышт договор йӧн дене куснен толшо посна тӱшкалан (припущенник-влак) шотлалтыныт.Тептяр-влак тӱшкашке толшо татар, марий, удмурт да южо башкир-влак пуреныт. Тидыже эше ик гана тептяр-влакын договор почеш мландым налше праван калык тӱшкаш пурымыштым пеҥгыдемда. Нуно налогым тӱлымӧ, верысе администраций дене кылым кучымо шотышто моло-влак деч ойыртемалтыныт.

Российыште икымше гана чумыр калык переписьым 1897 ийыште эртареныт. Кажне волостьышто оценочно-систематический материал-влак ышталтыныт. Мутлан, Бирский уездыште 1900 ийыште нине материал-влак негызеш посна книгам луктыныт. Тушечын коеш, уездыште 1085 илем шотлалтын. Кажне илемыште кокла шот дене 77 пӧрт лийын. Ик эн кугу илемлан Бурай шотлалтын, тушто башкир-вотчинник-влак иленыт. Вес кугу илемлан Новотроицкий шотлалтын, тушто руш-влак иленыт. 454 пӧрт лийын, чылаже 2683 еҥ илен.

Волостьлаште ял-влак икте-весышт деч тораште верланеныт. Тыге, Новотроицкий волостьышто южо ялже волость рӱдӧ деч 35 меҥге тораште лийын. Ик квадратный километрлан ончымаште, эн шуко еҥ Чорай волостьышто илен - 38 еҥ, Мишкан да Уса-Степановский волостьлаште 29 еҥ шотлалтыныт, а уездыште кокла шот дене 22,7 еҥ гына лийын. Уездыште калык чот 482662 еҥ лийын, тушечын ик кумшо ужашыже, але 150,8 тӱжем еҥ припущенник, 48 тӱжем еҥ собственник (8,4 процент).

Уездыште 127817 руш (26,4 процент) илен, пошкырт, татар да мещеряк-влак 263817 еҥ лийыныт (54,7 процент), 64843 марий (13,4%), вотяк (одо) - 22251 еҥ (4,6%). Нунын деч посна эше чуваш, эстон да латыш-влак иленыт. Марий-влак 26 волостьышто иленыт. Чорай волостьышто 95 процент калыкше марий лийын, Мишкан волостьышто - 51 процент, Уса-Степановский - 18, Новотроицкий - 12. Припущенник-влак коклаште пошкырт, татар да мещеряк-влак 68,8 процент, а марий 26,3 процент лийыныт. Припущенник-влак коклаште руш-влакат лийыныт - 3 сурт, 13 еҥ. Нуно шке мландыштым ончычсо припущенник-влак деч налыныт. Тиде Арзаматыште лийын.

Чорай, Кизганбаш, Мишкан волостьлаште 38 гыч 75 процент наре еҥже коренной собственниклан шотлалтыныт. Уездыште ончычсо государственный да ончычсо помещик-влакын кресаньыкышт-влак иленыт. Уездышке калык тӱҥ шотышто 1861 ий марте толын. 1861 ий деч вара тыште 5,5 процентлан гына еҥ-влак чотышт артен, нуно чыланат руш лийыныт манаш лиеш (артыше-влакын 99 процентше руш). Уса-Степановский волостьыш 1861 ий деч вара чумыр калыкын 27,6 процентше толын. Чорай волостьышко крепостной правам вашталтыме деч вара 4,5 процент еҥ гына илаш куснен. XIX курым мучаште волостьышто руш илем-влак шочыныт: Константиновка, У Андреевка, У Байбак, Волковка.

Мишкан волостьышто 1861 ий деч вара толшо калыкше 7,7 процент лийын. Шады эҥер воктене Петровский (Черкас) ял шочын. Тудлан негызым 1884 ийыште Озаҥ губерний гыч куснен толшо-влак ыштеныт. Рябовка эҥер воктене Александровка ял 1879 ийыште шочын, У Александровка (Валентиновский) - 1886 ийыште, Пӱрӧвӱд эҥер воктене Никольский - 1877 ийыште, Вязовка (Брюховка) - 1876 ийыште, Андреевка (Зорин) починга - 1881 ийыште.

Новотроицкий волостьышто куснен толшо-влакын чотышт 6,9 процент лийын. Медянка (Пономаревка) илемым 1872 ийыште Вятка, Пермь губернийла гыч куснен толшо-влак ыштеныт, чылаже 8 пӧрт лийын. Пономаревка волостьышто тыгай илем-влак шочыныт: Родыгино - 1871 ий, Костромский починга - 1886 ий, Никольский - 1888 ий, Сахаровка - 1887 ий. Нине яллашке тӱҥ шотышто Ӱпӧ губерний гыч куснен толыныт, тыгак Вятка, Пермь, Озаҥ, Нижегородский губернийла гыч толшо-влакым пуртеныт.

Ӱпӧ уездыште ик ешыште кокла шот дене 6,2 еҥ, Белебейыште - 5,8, Бирскыште - 5,9 еҥ дене иленыт. Руш-влакын ешыштышт тӱҥ шот дене 6 еҥ лийын, пошкырт, татар да мещеряк-влакын - 5,9 еҥ, марий-влакын - 5,9, вотяк-влакын - 5,9 еҥ. Кизганбаш волостьышто 50 ял шотлалтын. Нине яллаште 3089 пӧрт лийын да 18089 еҥ илен. Мишкан волостьышто - 41 ял, 2359 пӧрт да 14201 еҥ; Новотроицкий - 91 илем (тушечын 42 илемже мӱкш пакча), 1962 сурт да 11336 еҥ; Уса-Степановский - 32 ял, 948 сурт, 5569 еҥ; Чорай - 46 ял, 1963 пӧрт, 11884 еҥ.

Кизганбаш волостьышто тӱҥ шотышто тюрк тӱшкашке пурышо калык-влак иленыт. Тиде - пошкырт, татар да мещеряк-влак (96,44 процент). Тиддеч посна тышке одо-влакын изи ужашышт пурен (3,56 процент). Мишкан волостьышто марий-влакын чотышт 51,39 процент лийын, пошкырт, татар да мещеряк-влак - 33 процент, руш-влак - 14,11 процент. Новотроицкий волостьышто руш-влак эн шуко лийыныт - 87,39 процент, марий-влак - 12,9 процент.

Уса-Степановский волостьышто руш-влакын чотышт 81,82 процент лийын, марий-влак - 18,71%. А Чорай волостьышто марий-влак 95,47 процент лийыныт, руш-влак - 4,53%.

Кажне волостьышто мланде дене пайдаланыме йӧн общинный лийын. Ик общинышке ик але кок ял пурен. Товарищество-влакат лийыныт - ял озанлыкыште шке шотан коопераций. Тыге, Накаряк ялыште товарищество мландын ик кумшо ужашыжым усадьбыш савыреныт, а Озеркаште, Осиновкышто куд сурт посна товариществым ыштен. Посна айырым дене илыше-влакат лийыныт. Айырым - шке сурт дене гына кугу озанлыкым кучышо-влак. Тыгай поян-влак утларакшым Новотроицкий да Мишкан волостьлаште лийыныт.

Памаш ялыште община 53 №-ан дачыште верланен, тушко кум ял пурен, нине яллаште 189 сурт лийын. Нуно чылаже 4689 десятин мландым кученыт. А Атнагулышто 10 илем - 900 сурт лийын, 19234 десятин мландым кученыт.

Новотроицкий села 1811 ийыште пошкудо губернийла гыч лекше-влак коклаште мландым налме-ужалыме шот дене шочын. Тиде села деч Худяковка (Хромовка) илем 1880 ийыште, а Малоновотроицкое (Кособоково) 1811 ийыште мландым налме деч вара вик шочыныт.

44 №-ан дачын общиныже кум ял гыч шоген: Арзамат, У Арзамат да Йылыш.

1851 ий Накаряк ялыште илыше-влакын ик ужашыже у илемым - Изи Накарякым ыштен. Накарякыште илыше-влакын ик еҥлан (ик ревизский чонлан) 28 десятин мланде лийын гын, Изи Накарякыште 16 десятин гына.

2 №-ан дача, рӱдыжӧ Чорай лийын, кандаш ял гыч шоген, 834 суртым ушен, нунын 10574 десятин мландышт лийын. Тиде дачышке Ардаш, Пӧкленде, Пӱнчер, Пекшек, Монар, Тошто Корак, У Корак да Чорай ял-влак пуреныт. Палемдалтеш, нине кандаш ял шӱдӧ ий ончыч башкир-влак деч мландым пырля налыныт. Тиде мланде дене иктӧр пайдаланеныт, тудо ревизский чонлан гына огыл (ревизский чоныш пӧръеҥ-влак гына пуреныт), а ревизский чоныш пурыдымо-влакланат (ӱдырамаш-влакланат) иктӧр шеледалтын.

50 №-ан дачышке Сабай ден Урьяде ял-влак пуреныт, чылаже 448 пӧрт 3121 десятин мланде дене пайдаланен. Мланде тыштат иктӧр шеледалтын. 19 №-ан дача кандаш ял гыч шоген. Рӱдыжлан Мишкан шотлалтын, 599 пӧрт лийын, 11089 десятин мландым кучен.

Волость-влакын мландым арендыш налме жапышт тӱрлӧ лийын. Кӱчык жаплан - 3 ий марте. Арендный тӱлажат тӱрлӧ лийын: кокияшым ӱдымӧ пасулан ик десятинылан 3 теҥгеат 25 ыр, икияшлан 1 теҥгеат 98 ыр. Аренда мланде эн шерге Чорай волостьышто лийын. Калык чотын шуко улмыжлан кӧра ик десятинылан 5 теҥгеат 07 ыр дене налыныт. Сандене волостьышто илыше-влак вес кундемлашке кусненыт. Тыгай сӱрет эше XVIII курымыштак палдырнен. Тыге, 1757 ий 9 июньысо документ ончыкта, «куралме мландылан верч Сикияз ялыште илыше-влак Тонки Усмановын вуйлатымыж почеш 11 сурт, Кульчубайыште Ивач Ивановын вуйлатымыж почеш 9 сурт, Кугу Соказа гыч Алтыбай Пайтаковын вуйлатымыж почеш 3 сурт, Токтар гыч Тагаш Тагаев, Соказа гыч Алтыбай Яныков вич сурт дене Ош Виче гоч вонченыт да посна яллам ыштеныт. Таче нуно Акуди-Баш, Такеево, Шелканово да Ивачево яллаште илат».

Умбакыже ойлалтеш, «39 пӧрт дене илаш йодшо-влак 8 гривен ясакым тӱлаш реза лийыныт».

Таче ме картыште нине ял-влакым ужына да пеҥгыдын каласен кертына, нунылан тӱҥалтышым Чорай волость гыч лекше-влак ыштеныт. Дӧртыльӧ районышто Евбаза эҥер воктене Ивач ял уло. Тудо Кульчубай ял гыч лекше Ивач марийын лӱмжӧ гыч шочын. Такеево ял Сикаияз гыч Тойки Усмановын лӱмжӧ дене кылдалтын.

Олык-влакымат арендыш налыныт. Эҥер воктенсе олык-влаклан арендный тӱла десятинылан 4 теҥгеат 31 ыр марте шуын, а кукшо верлаште - 1 теҥгеат 96 ыр марте. Арендатор-влак Новотроицкий, Пономаревка да Мишкан волостьлаште шуко лийыныт. Кужу жаплан аренда 3 гыч 40 ий мартелан ышталтын.

Калык вольыкым ашнен. Имньым, тӱкан кугу вольыкым, шорыкым онченыт. Тӱкан кугу вольык ик суртлан ончымаште тӱрлӧ калыкын тӱрлӧ лийын: руш-влакын - 3,6 вуй, вотяк-влакын - 3,6 вуй, марий-влакын - 3,7 вуй, башкир, татар да мещеряк-влакын - 2,7 вуй, эстон ден латыш-влакын - 4 вуй. Имньыдыме сурт-влак шуко лийыныт. Руш-влакын чумыр руш пӧрт-влак гыч 13,7 процентшын имньышт лийын огыл, марий-влакын - 9,9, башкир, татар да мещеряк-влакын - 23,5, эстон да латыш-влакын - 8,3 процент. Тышечын коеш, поян да нужна-влак утларакшым башкир, татар да мещеряк-влак коклаште лийыныт.

(Умбакыже лиеш).