Калык календарь 2019 ий, 29 июль - 4 август

Калык календарь 2019 ий, 29 июль - 4 август

29 июль – Йӱштӧ йўд. Тиде кече гыч йӱдлан йўкшемдаш тӱҥалеш.

Шурным тӱредаш лекме кече. Ик ой почеш, шурным 21 июньыштак тӱредаш лекман, вес ой почеш – лач тиде кечын. Тиде кечын Кугу Илыш Шочын ден шурно перкем жаплыман. Тӱредаш лекмеке, пасу тӱрым тӱредде кодыман (Кугу Илыш Шочын Юмын але Шурно перкен пондашыжлан шотлалтын), тиде пондашлан нигє логалын огыл, коклан, эсогыл, ўдырамаш-влак нуным моторын пуненыт. Икымше кылтам кудышко намиен пыштыман. Тудо телым тӱрлӧ чер деч эмлалташ полша. Тиде кече гыч кайык-влак шокшо элышке каяш шонаш тӱҥалыт.

Игече тӱтыран гын, поҥго ума.

30 июль – Шурнысавыш кече. Кукшо волгенче шурным шуара да шудым рӱдаҥда. Калык ой почеш, тиде кечын Вӱд Онын ик ӱдыржӧ шочын. Но тудет, ачаже пелен илен шерже теммеке, мландышке шылын куржын. Тидлан кӧра Вӱд Он тиде кечын моткоч шыдешка да кавам волгалтара.

Шыже могай лийшашым эскерыме кече.

30, 31 июль да 1 август могай лийыт, шыже тугай лиеш.

31 июль – Мончаш пурымо кече. Тиде кечын у выньык дене мончаш пурыман.

Поҥго ден емыжым погымо кече.

1 август – Нӧрӧ кече. Нӧрӧ кечын нӧрта гын, шыже ночко лиеш. Тиде кече гыч шыже паша тӱҥалеш. Пормо-влак тиде кечын пытартыш гана пурыт.

Нєрє кечын йӱр йӱреш гын, вес ийлан уржа ума. Шопке гыч мамыкше йога гын, шопкевоҥгым погаш каяш лиеш.

2 август – Ильян кече (Кеҥеж Ильян). Кече шыже могырко савырна – эн кӱчык йӱд ден шыжым кече ден йӱд иктӧр лийме пагыт-влак кокласе кече, астрономический кеҥежын рӱдыжӧ. Тиде кече деч вара эҥер ден ерлаште йӱштылаш ок лий. Ир янлык ден кайык-влакын эрыкыште йомартле пайремым пайремлат, тидлан кєра нунын корнышкышт логалаш лӱдыкшӧ. Сандене тиде кечын пасу пашам ыштыман огыл. Ожно тиде кечын кӱтӱмат кӱтен огытыл. Ильян кече деч вара шыҥа-влак пурыштмыштым чарнат.

Омарта-влак ончымо, мӱйым кӱзаш тӱҥалме кече.

Ильян – Кугу Илыш Шочын Юмо, Илыш Он (Кӱсӧ Юмо манашат лиеш). Тудо уло чонанлан оза улеш, чондымо материй гыч илышым ыштен да чоным пуэн шога. Пўрышым (индо- арий-влакын шнуй книгаштышт - «Ригведыште» – Пуруша, «Пур» шомакше пӧръеҥым ончыкта, шнуй книга почеш, уло сандалык тудын капше гыч шочын) уло сандалыкын (чонан да чондымо) юмыжо улеш гын, Ильян (Иль шомак акрет марий йылмыште илыш ден кавам ончыктен) – уло чонанын, Мер Юмо (ожныжым Юмо, вес лӱмжӧ - Кугыеҥ) – айдеме тукымын. Оҥай, но тӱҥ юмо-влакын лӱмышт санскритлат (акрет индо-арий-влакын йылмышт), марлат икгайрак йоҥга. Пуруша – Пӱрышӧ, Митра-Ями (парфян-влак Митрам «Михр» маныныт, бактриец-влак – «Миуро», марий «мер» да руш «мир» шомак-влакат тиде юмын лӱмжӧ гыч шочыныт) – Мер Юмо. Ригведысе Варуна гына марий йўлаште Ильян але Илыш Шочын улеш. Но тиде тыгак лийшаш, вет ме финн-угор улына (рашрак лияш гын, финн-угор-влак шкеныштым саам, суоми, коми манше тиште-влак да шкеныштым арий, марий манше тиште-влак ушнымеке шочыныт, тидымак шкенам «шемер» манме шомак пеҥгыдемда – шем + ар але мар), а ильян – финн-угор юмо. Финн да карел йылмылаште «иль» кава лиеш. Тыште «Калевала» гыч Ильматар ден Ильмариненым шарналташ уто огыл. Марлаш кусараш гын, нуно каван але юмын эргыж ден ӱдыржӧ лийыт. Но марийлан эн лишыл эрзя калыкын Пурьгине-паз юмыштым шотыш налына гын, йӱлана индо-арий-влакын йӱлаштлан эше лишылрак лиеш. Марла «кава», «йӱр» да моло шомак-влак санскрит мут-влаклан лишыл улмашат кугезына-влак коклаште ожсо келге кыл лийме нерген ойла.

Конешне марий йӱла ден кызытсе Сирий олмышто илыше угаритян-влакын йўлашт денат икгайлык уло (тӱҥ юмышт Илу лийын, Илун йӧратыме эргыже – Йамму), но тидын нерген эше нигє шымлен огыл, манаш лиеш.

Ильян кече йўрым конда. Тиде кечын Кеҥеж ден Теле кучедалыт. Ильян кече марте пыл-влак мардеж почеш ийыт, Ильян кече деч вара – мардеж ваштареш.

3 август – Тып кече. Тиде кечын идымыште арулыкым пуртыман. Но тиде пашам тып ыштыман.

Олмам погаш тӱҥалме кече.

4 август – Кугу лупс. Кӱдырчӧ кече. Тиде кечын вочшо лупс, 7 июнь – Мӱй лупс вочмо кечын вочшо лупс семынак, лупс, тӱрлӧ грибок-влак шарлымылан кӧра шикаранрак таман лиеш да чӱчкыдын лектышым локтен кертеш. Кеҥеж мучасе лупс вольыкымат черландарен кертеш. Тыгай лупс йытыным куштышо-влаклан кугу эҥгекым ыштен кертеш – вынер чашт ошо ок лий. Пасушто тиде кечынат пашам ыштыман огыл – волгенче перен кертеш. Тиде кечын чодыраште тӱрлӧ емыжым – йошкаршоптырым да шемшоптырым погыман.