Калык календарь 2019 22-28 июль

Калык календарь 2019 22-28 июль

22 июль – Кияр кече. Ожно киярым лач тиде кече гыч кочкаш тӱҥалыныт. Кияр вес ийланат умыжо манын, икымше пакчасаскам шолып кӱрлын налман да пакчаште тойыман.

23 июль – Кӱдырчым колыштмо кече. Тиде кечын Кӱдырчӧ Юмо ден Волгенче Юмым жаплыман да кӱдырчым колыштман. Тудет пич йӱк дене кӱдырта гын, изи йӱр йӱреш, шергылтарен кӱдырта гын, кугу йӱр лиеш.

Вӱдлашка кече – тиде кечылан ер-влакым вӱдлашка налеш.

24 июль – Шоктешӱдырым (Лудо пыжашым) эскерыме кече. Тудет яндар коеш гын, уржа-сорла тургым сайын эрта. Шоктешӱдырым эскерыман гын, тугеже Илыш Шочын Ава, Юмын Авам да Юмынўдырым жаплыман. Кӱдырчым тиде кечынат колыштман.

25 июль – Кугу лупс. Тиде кече гыч лупс кугун возаш тӱҥалеш. Тиде кечын тӱрлӧ эмшудым погыман. Шинчам эмлыше шудо-влак гын поснак виян лийыт.

Эр лупс дене чурийвылышым мушман – тудет тӱрлӧ шинча чер деч эмла да шинчавочмым шєра. Тиде лупс шудым погышо-влаклан гына экшыкым ышта – солымым нӧрта.

Эрдене лупс кугун возеш гын, игече ояр лиеш. Йӧршын ок воч гын, йӱр йӱреш.

26 июль – Шурно Перкем жаплыме кече. Тиде кечын эрдене, тӱредаш лекме деч ончыч, Шурно Перкем жаплыман.

Игече ояр гын, шыже ояр лиеш. Кугу йӱр йӱреш гын, лектышым погаш ударак лиеш.

27 июль – Йӱр йӱраш да поҥго кушкаш тӱҥалме кече. Тиде кече гыч умбакыже йӱр чӱчкыдынрак йӱреш да поҥго-влак кушкаш тӱҥалыт.

Шырт кече. Тиде кечын шырт-влакым (шырт - аш ӧрт – поро чон але шӱлыш) - кугезе-влакым жаплыман. Тиде кечын кугураклан суртышто лияш тыршыман. Ожно марий-влак Керемет-влакым (южо вере Керемеч маныт) огыл, а Шырт-влакым жаплен иленыт. Кереметым марий-влак акрет тюрк тиште-влак але булгар-влак дечын кӱсынленыт. Тиде тюрк шомак, марлаш кусараш гын, лач «шырт» лиеш. Мутлан, алтаец-влак шырт-влакым «кёрмёс» маныт, телеут-влак - «кюрмюш». Икманаш, арам огыл эрвел марий-влак Керемет кумалтышым лач тиде жапыште эртарат (Кӱсӧ деч вара тошто тылзын). Пошкырт кундемыште эн чот Султан тӧра керемет жаплалтеш.

Лӱмыштыжӧ чуваш-влакын тӱҥ – «Султи-тура» («Тура-тала») юмыштын лӱмжӧ раш коеш. Угарман кундемыште марий-влак Султан тӧра семын Суртаным жаплат. Тыштат чуваш йӱла дене кыл раш палдырна. Вет «Султи-тура» пелен тӱрлӧ «суратакан-влак» - полышкалышыже-влак улыт. Мутлан, «Чун суратакан тура» – чоным пуышо юмо але тӧра, «Сурт суратакан тура» – Сурт юмо але тӧра. Икманаш, йӱлаштына булгар влияний пеш кугу. Но Шырт-влакым жаплымаш мондалтын гынат, Кугураклан кумалмаш (мутлан, Чумбылатым уштымаш) мондалтын огыл, а тудет саде шыртетак – кугезын чонжо улеш, манаш лиеш. Оҥай: руш «чёрт» мут лач марий шырт шомак гыч шочын. Амалже тыгай: марий-влакын кугезыштын чонышт (шырт-влак) рушлан осал лийыныт, тидын годым нуным чур-влак («шырт» ден «чур» мут-влак коклашке ик вож раш шижылтеш, марий йылмыште «т» букваже ожно шуко чотым ончыктен кертын) араленыт. Тыгаяк сӱретым марий да татар-влак коклаште ужына: татар-влакын поро «ийешт-влак» марийлан осал ияшке савырненыт.

28 июль – Кеҥеж рӱдӧ. Тиде кечын кече моло кече деч ояррак волгалтара. Калык ой почеш, тиде кече кеҥежын рӱдыжлан шотлалтеш. Тугеже тиде кечын Кугу Илыш Шочын ден Илыш Шочын Авам жаплыман… Кугу пашам ыштыман огыл. Шурным тӱредше-влаклан чӱчкыдын тӱрлӧ екысуко-влак – осал шӱлыш-влак кончен кертыт.

Кава шӱтлымӧ кече. Тиде кечын чӱчкыдын йӱр йӱрмылан кӧра, кава шӱтла маныт.