2 у шурно/август – Ильян кече (Кеҥеж Ильян).

2 у шурно/август – Ильян кече (Кеҥеж Ильян). Кече шыже могырко савырна – эн кӱчык йӱд ден шыжым кече ден йӱд иктӧр лийме пагыт-влак кокласе кече, астрономический кеҥежын рӱдыжӧ. Тиде кече деч вара эҥер ден ерлаште йӱштылаш ок лий. Ир янлык ден кайык-влакын эрыкыште йомартле пайремым пайремлат, тидлан кӧра нунын корнышкышт логалаш лӱдыкшӧ. Сандене тиде кечын пасу пашам ыштыман огыл. Ожно тиде кечын кӱтӱмат кӱтен огытыл. Ильян кече деч вара шыҥа-влак пурыштмыштым чарнат. Омарта-влак ончымо, мӱйым кӱзаш тӱҥалме кече.

Ильян – Кугу Илыш Шочын Юмо, Илыш Он (Кӱсӧ Юмо манашат лиеш). Тудо уло чонанлан оза улеш, чондымо материй гыч илышым ыштен да чоным пуэн шога. Пӱрышым (индо-арий-влакын шнуй книгаштышт - «Ригведыште» – Пуруша, «Пур» шомакше пӧръеҥым ончыкта, шнуй книга почеш, уло сандалык тудын капше гыч шочын) уло сандалыкын (чонан да чондымо) юмыжо улеш гын, Ильян (Иль шомак акрет марий йылмыште илыш ден кавам ончыктен) – уло чонанын, Мер Юмо (ожныжым Юмо, вес лӱмжӧ - Кугыеҥ) – айдеме тукымын. Оҥай, но тӱҥ юмо-влакын лӱмышт снскритлат (акрет индо-арий-влакын йылмышт) марлат икгайрак йоҥга. Пуруша – Пӱрышӧ, Митра-Ями (парфян-влак Митрам «Михр» маныныт, бактриец-влак – «Миуро», марий «мер» да руш «мир» шомак-влакат тиде юмын лӱмжӧ гыч шочыныт) – Мер Юмо. Ригведысе Варуна гына марий йӱлаште Ильян але Илыш Шочын улеш. Но тиде тыгак лийшаш, вет ме финн-угор улына (рашрак лияш гы, финн-угор-влак шкеныштым саам, суоми, коми манше тиште-влак да шкеныштым арий, марий манше тиште-влак ушнымеке шочыныт, тидымак шкенам «шемер» манме шомак пеҥгыдемда – шем + ар але мар), а ильян – финн-угор юмо. Финн да карел йылмылаште «иль» кава лиеш. Тыште «Калевала» гыч Ильматар ден Ильмариненым шарналташ уто огыл. Марлаш кусараш гын, нуно каван але юмын эргыж ден ӱдыржӧ лийыт. Но марийлан эн лишыл эрзя калыкын Пурьгине-паз юмыштым шотыш налына гын, йӱлана индо-арий-влакын йӱлаштлан эше лишылрак лиеш. Марла «кава», «йӱр» да моло шомак-влак санскрит мут-влаклан лишыл улмашат кугезына-влак коклаште ожсо келге кыл лийме нерген ойла.

Конешне марий йӱла ден кызытсе Сирий олмышто илыше угаритян-влакын йӱлашт денат икгайлык уло (тӱҥ юмышт Илу лийын, Илун йӧратыме эргыже – Йамму), но тидын нерген эше нигӧ шымлен огыл, манаш лиеш.

Ильян кече йӱрым конда. Тиде кечын Кеҥеж ден Теле кучедалыт. Ильян кече марте пыл-влак мардеж почеш ийыт, Ильян кече деч вара – мардеж ваштареш.

2 август - День бога Ильяна (Летний Ильян). Лето поворачивается к осени. Середина между летним солнцестоянием и осенним равноденствием. Середина астрономического лета. После этого дня нельзя купаться в реках и озерах. В этот день звери и птицы празднуют свой праздник, поэтому на их пути лучше не попадаться. Поэтому в этот день нельзя работать в поле и ходить в лес. В старину не пасли и скотину. После дня бога Ильяна оводы перестают кусться.

День работы на пасеке, сбора мёда.

Ильян - Кугу Илыш Шочын - бог жизни, всего живого, великий зиждитель. Можно сказать, что он же бог Кӱсӧ - природы. Если марийского Пӱрышӧ ӱочень близок к Пуруше из "Ригведы", тем более, что слово "пур" на санскрите, как и в марийском языке - пӧръеҥ, означает мужчину) можно считать богом всего живого и неживого, то Ильян - бог живых существ, дающий жизнь. Если Ильян - бог всех живых существ, то Мер Юмо (а раньше, до слияния с богом неба - Юмо) - бог людей, божественный первопредок. Другое имя Мер Юмо - Кугыеҥ (Большой, Великий человек). Мер Юмо родственен Митре, Митре-Ями, Митре-Йимак (парфяне называли его «Михр», бактрийцы – «Миуро», отсюда же русское «мир»).

Имена марийских богов, прежде всего, созвучны с именами индо-иранских и индо-арийских богов. Обряды тоже. Пуруша у мари - Пӱрышӧ, Митра - Мер Юмо, Йима-Ями - Юмо, Дьяус - юж, юзо... Не хватает только Варуны. Наиболее близкий к нему персонаж - Ильян, Кугу Илыш Шочын.

Имя бога происходит или от слова "илыш" - жизнь, или от слова "илем" - селение, или от древнефинно-угорского "иль" - небо. Но, скорее всего, первые два слова произошли от третьего. Ведь по финно-угорским легендам давшие жизнь всему живому боги в образе утки и медведя прилетели или спустились с неба. Поэтому в древности слова жизнь и небо обозначались одним словом.

Нельзя исключать и связь с угаритским пантеоном. Ведь земледелие пришло с юга. У них очень близкие к финно-угоским названия богов: бог неба Илу - у финнов Иль, его любимый сын Йамму - у мари Юмо, у финнов Юмала.

День Ильяна приносит дожди. В этот день начинают бороться лето с зимой. До дня Ильяна облака плывут по ветру, после этого дня - против ветра.