Кузе овда марий рвезым чыла палаш да улан лияш туныктен

Кузе овда марий рвезым чыла палаш да улан лияш туныктен

Ожно иленыт овда-влак кугу коремыште. Нунын шкеныштын овда солашт улмаш, рок пӧрт корем. Рок дене пӧртым ыштен иленыт. Ик марий агуным коштен. Овда йӱдым толын агун йымак, агун коштымаш. Марийын пеш сай эргыже лийын. Чевер, мотор сын-кунан. Овда йодеш: «Эргычым мылам пу! Мылам пуэт гын, - манеш, - айдемыш луктам, пойдарем». - «Йӧра, - манеш марий. - Поро шомакетлан тау. Пуэм, кушкын шумекыже». Овдат ойла: «Пуэт гын, йӧра. Мый тылат эре уло гыч улым ышташ тӱҥалам. - Вара марий деч йодеш: - Пӧртет кокыт уло?» - «Кокыт», - вшешта марий. «Тошто пӧртешет кугу шондыкым шынде, - манеш овда, - мый тылат йӱд еда оксам нумалаш тӱҥалам». Мариет овдан йодмыжым инанысырак шукта, но шкеже шона, смекая: «Конда, уке оксам овда? Ала ондала?»

Эрлашыжым каен онча тошто пӧртышкыжӧ. Шондык пундаште терыс гына шинча, упш ора гане. Марий налеш да кольмо дене тошкемыш луктын шуа.

Шкеже адак агуныш кая кылтам кошташ. Овда толеш водеш агун вынемыш. Марий деч йодеш: «Шондыкыштет ончальыч?» - манеш. «Ончышым, - иралтынрак вашешта марий. - Упш ора гане терыс гына шинча. Амыртен коденат шондыкем, лапаяет. Окса кондымет мочет, коштат, - манеш, - так ондалкалет». Овда калиса марийлан: «Мый, - манеш, - шӧртньым конденам ыле упш ора ганьым. Ешет палыме деч веле терысым ыштенам. Иктаж-кушко луктынак шыч куд алте дыр?» - «Тошкем ыш луктын шуышым», -вашешта марий. Вара овда адак каласа: «Вас гана, - манеш, - терыс лиеш гынат, ит шу, шинчыже! Ик шондыкым тич ситарем, тунам иже оксам ыштем. Кызыт, - манеш, - шинчатлан веле тыге коеш, тудо чыла шӧртньӧ».

Марийын эрге эре нушкын, кугу лийын. Овдалан пуэн колташат жап шуын эргыжым. «Мом ышта, - шоналта, - овда мыйын эргым дене, кўтен ончылташ». Шуко илен овда дене марийын эргыже. Чылалан тунемын марий эргет: вошт ужашат, шолышташат. Чыла семынат овда гаяк лийын. Кум ий гычын овда толеш марий деке. «Мый, - манеш, - эргычым лупшалме лупш гайым ыштышым. Мом шона, тудым ыштен кертеш. Кум ийлан ончыко пала, ужеш, ончыкыжо мо лиеш».

Марий эргет мӧҥгыжӧ толеш. Ачаже ойла тудлан: «Овда, - манеш, - вас пєртеш кок гана шондыкым амыртен коден». Эргыже ойла: «Тиде амырчык огыл, шӧртньӧ окса». Ачаж дене коктын каят вес пӧртыш, шондькым почын ончат - шӧртньӧ йылгыж веле кия. Ачаже налеш, на‰гая шӧртньым да тоен опта. «Йӧра, - манеш, - кум ий илымет арам ыш лий. Но молан вара овда дене тый тунем шуыч?» - «Мый, - манеш эргыже, - тунемынам, мланде ӱмбалне мо уло, чылалан. Мый кум ий ончыкылыкым, - манеш, - чыла палем: кӧ кузе илаш тӱҥалеш, могай сола кунам йӱла. Могай еҥ кунам кола, тудымат палем».

Лач нунын деке ик марий толын. Тудет игылтме семын йодын эрге деч: «Чыла палет гын, ойло, мый кунам колем?» - манеш. Вошт ужшо эргет каласен: «Тений, - манеш. - Сайын возын от коло, кожлаш кошташ кает. Кож вуй гыч камвозын колет».

Вара адак вес марий толеш вошт ужыкташ тудын деке. Тудыжо каласа марийлан: «Тыйын, - манеш, - ик ий гыч пеш кугу ойго лиеш». Чынак, марийын ойго лийын. Оралтыже, киндыже - чыла йӱлен пытен. Тудат толын вошт ужшо деке, каласа: «Тый, - манеш, - чыла пеш палет, шольым. Мылам икана каласышыч, ойго лиеш, маньыч. Тыйын оет лачак лие».

Адак вес марийын шешкыж ден эргыже сайын огыт иле. Вошт ужыкташ толын тудат. Вошт ужшет марийлан каласен: «Эргыч ден шешкыч сайын огыт иле. Эргыч, - манеш, - паша деч йӱкшен, шешкыч марийже деч йӱкшен. Кондо мый декем шешкычын тувырым, эргычын йолашым!» Марий нумал толеш. Вошт ужшо марий эрге ден шешкын чиемштым шӱведен колта. Марий нумал кая мӧҥгыжӧ, шешкыжлан тувырым пуа, эргыжлан - йолашым. Чият коктынат. Вигак ваш шупшал-шупшал колтат. Пеш сайын илаш тӱҥалыт тылеч вара. Нунын деч сайын нигӧ огешат иле.

Ила, ила тыге вошт ужшо мариет да шерже темеш. «Вошт ужын илаш ок йӧрӧ, - шона тудо семынже. - Кӱлеш тӱням ужын кошташ, юж илышым кычалаш. Овда корным коштын моштем, овдала ойлен моштем. Мо эше кӱлеш?»

Пычалым налеш да кожла кошташ кая. Кожла тӱрыш пура - кожла овда ваштарешыже толеш. Йодеш марий овда деч овдала: «Кожла кошташ лиеш?» Овда же вашешта: «Моштет дык, лиеш. От мошто дык, ок лий». Марий кая, кожла йыр савырна. Савырныме кӧргыштӧ мыняр кайык уло, шке толыт тудын деке. Марий эре лӱйылтын веле шинча пычал дене. Шулдыран кайык-влак толыт чоҥештен. Маска, пире, пӱчӧ толыт - чыла лӱйылтын опта марий. Ӧрын, ала-кузе кондаш мӧҥгышкӧ коваштымат.

Тыге лиймеке, кожла овдат адак толеш марий деке. «Шольым, - манеш, - тый палет, кузе ышташ, мыйын корным коштын моштет улмаш». Марий йодеш овда деч, сӧрвала: «Мыйын лӱйымӧ кайыкем кӱтӧ», - манеш. А шкеже савырна да мӧҥгӧ кая. Овда кодеш кӱташ. Марий имне-влакым кычкен толеш. Шуко коваштым, кайыкым на‰гая тӧкыжӧ. Вара наҥгая олаш ужалаш. Купеч налаш толын, кугу купеч, поян. Марийыным торгая чыла коваштым, кайыкым. Марий каласа купечлан: «Мӧшгыштет тиде маска коваштын коча шваштыже уло». Купеч йодеш: «Тый кузе пӓлет?» - «Мый чыла палем, - манеш марий, - палем ончыкыжо мо лиеш. Мыняр кайыкым налынат, тудымат палем, - манеш. - Мый денем тыйын налме кайыкын игыже уло». Вара тудо адак каласа купечлан: «Тый,- манеш, - пеш чот торгает. Но ик ий гыч йомат. Тый мыланем от ӱшане, но илет дык, ужат. А мый кызытак палем, могай эҥгек вуетым йомдара». Купечет пеш ӧрын гынат, палынеже, йодеш: «Мо лиям? Каласе, - манеш, - мо лиям мый?» - «Ом ойло, - чаманен каласа марий, - ойгыраш тӱҥалат». Но купеч пижын веле: «ойло» да «ойло». «Каласет дык, - манеш, - тӱжем тент ем пуэм». - «Мылам окса ок кӱл, ишкемынат шуко уло, - вашешта марий. - А вот тый оксам шуко погынет. Но погет-погет да вара, - манеш, - оксаж дене иям налат». - «Кузе мый иям налам?» - ӧрын кая купечет.

Купеч марий тыге каласыме деч вара ила тылзым, пел ийым, вашке талукат шуэш. Эркын-эркын чонжат лушкаш тӱҥалеш. «Э, так ондален ойлен тиде марий!» - шоналта тудо. Но педа пелйолан, эҥгек йол йымалне, маныт. Купечын пеш кугу шыдыже улмаш незер еҥлан. Ик незер еҥ толын лапкышке. Купеч мушкындыж дене солалта - незер еҥет коленат колта. Судыш пуат купечым. А тудо эре утлынеже: «Мый пуштын омыл, шке колен», - манеш. Пӱрышӧ-влак огыт инане тудлан. «Тыяк пуштынат», - маныт. Купеч вара чыла океажым пуэден пытарен пӱрьшє-влаклан незер еҥ верч: кужу корным пӱрен, кучен тырмаш гына ынышт шынде. Тыге утлен, верештын огыл тырмаш. Но чара коля гай йӧршын незерештын, оксажат чыла пытен еҥым пуштмыжлан верч. Вошт ужшо мариет чыным ойлен колтен улмашын.

Купеч адак марий деке толеш, ойла тудлан: «Мом ойлышыч, чыла чынеш лекте. Каласе ынде, - манеш, - ончыкыжо мо лиям? Илен поем але йӧршын йомам?» Мариет каласа тудлан: «Ик гана веленат дык, - манеш, - тегак айдемыш от шу».

Купеч тугак йыгыла тудын дечын: «Мо лиям, каласе! Мылам ынде чылажат садиктак». - «Кол кучышыла, тый вӱдыш пурен каен колет», - адак ӧрыктарен колта тудым вошт ужшо марий.

Купеч тылеч вара кол кучаш коштмым чарнен. Лӱдеш каяш кол кучаш.

Туге гынат, икана пушым налын, каен купеч колым кучаш. «Кол окса дене от пойо гынат, кеч шӱржым шер темын кочкат», - шона тудо. Тиде жапыште пундаш гыч кӱзен кая копна ора гае шем ия. Пушым йӧрал шуа - купеч пурен каен кола. Йомын чыла: вуйжат йомын, оксажат. Окса верчын вуйжым кошартен шкенжыным шке.