Кузе марий овда деч оксам налеш

Кузе марий овда деч оксам налеш

Ожно годым ик марий каен чодра кошташ. Коштеш, коштеш, шыжым йӱштӧ, малаш вер уке, пӧртат ок кой. Кычал кая куп воктен. Вара ужеш: пӧрт коеш. Пура пєртышкшкӧ. Овда кува шинча шкетше вуйым шерын. Марий йодеш овда кува деч: «Марий-влак куш каеныт?» Овда кува каласа: «Пазарыш каеныт», - манеш. Марий водеш мераҥым ньыктеш, подеш кочкаш шолта. Кӱын шуэш, кочкеш, малаш пурен возеш.

Йӱдым капка йӱк шокта, еҥ-влак толыт. Мариет шижын, кӱтен кия, шона кӧргыштыжӧ: «Мылам таче сай ок лий». Овда-влак пурат пӧртыш. Сурт озаже ватыж деч йодеш: «Кӧ толын?» Ватыже каласа: «Чодра коштшо еҥ малаш пурен». Овда ойла: «Мален колтен?» - «Ша‰гысек мала», - манеш ватыже.

Овда тӱгӧ лектешат, ик мешак шӧртньӧ оксам нумал пурта, пӧрт покшелан опталеш. Марий онча йыштак: окса пеш шуко уло. Вес овда вес мешакым нумал пурта, адак пӧрт покшек опталеш - чыла шӧртньӧ. Марий шонен кия таче шолышташ тиде оксам. Но кучен пуштмо деч лӱдеш. Кия, кия. «Мо лиеш, лийже, - манеш семынже, - шолыштамак!» Тыге шоналта да тӱҥалеш мешакыш опташ. Мешакшымат эн кугум ойырен налын вет. Овда-влак шижыныт, марийым кученыт: «Молан, - маныт, шолышт ат мемнан оксам?» Марий ойла: «Тиде мемнан окса. Ожно кочамын ыле. Те, - манеш, - кочан оксам шолыштын улыда». Овда ойла марийлан: «Кочатын шӧртньӧ уке ыле». - «Чыла шӧртньӧ ыле, - вуйым ок пу марий. - Кочай оксам мӧҥгеш ода пу дык, суртышкыда попым кондем». Овда-влак лӱдыт поп деч, марийлан оксам пуэн колтат ик мешакым.

Марий мӧҥгыжӧ нумал каен, опталын шондькыш. Ик шондык тич лийын. Шкеже малаш возын да шонен кия: «Ынде поена-а!» Мален кынелеш эрдене, шондьгкыш онча: окса йывылдик, шондык тич пӱгыльмӧ гына. Марий пеш ойгыраш тӱҥалын: окса йомын. Пӱгыльмым луктын кьынкалеш шондык гыч.

Адак кая кожлашке. Корно воктен вашлиеш овда кугызам. «Кугызай, - манеш марий, - оксат уло?» Овда кугыза каласа марийлан; «Теҥгече ыле, - манеш овда кугыза. - Но ала-могай марий шолышт наҥгаен ик мешак шӧртньым. Тегак уке, чыла пытен», - манеш.

Марий пеш юзо улмаш, юлен моштен. «Ну тиде овдам иктаж-кузе ондалемак», - шона. Вара овда кугызам лӱдыкта: «Окса тендан эше шуко кодын. От пу дык, куэ вуеш ӱпет гыч пижыктен сакем». Овда кугыза ойла: «От керт». - «Кертам, - манеш марий, кычккрал колта: «Куэ, лывырге!» Куэ лывырга. «Овда, кержалт, - манеш, - куэ вуеш!» Овда кержалт кечалташ кужу ӱпшӧ дене, шижынат ок шукто. «Куэ, кынел!» Куэ вийнен шогалеш. Овда куэ вуйышто кеча. Марий воштылеш тудлан: «Мо, - манеш, - кечашет сае? Оксатым пуэт? Пуэт гын, волет. От пу дык, чыла ешдам тыге сакалтен кошартем! Куэ, льпвырге!» - манеш вара. Куэ мӧҥгеш лывырга. «Овда мучышто!» - овдан ӱпшат мучышта.

Коктын каят ынде овда деке. Овдан иза-шольо, ака-шӱжар-влакше - пӧрт тич еш. Марий оксам йодеш: «Пуыза, - манеш, - оксам!» - Овда-влак огыт пу. Кудо овдам сакен куэ вуеш, тудо пуынеже, молышт торешланат. Марий адак юм пелештен колта: «Овда-влак, - манеш, - изиге-кугуге унчыли йолвундаш гыч вуйвундаш дене пижын шичса!» Овда-влак чылан кадыртен пижын шинчын, кият, ия орвала пӧрдалыт.

Марий лектеш тӱгӧ окса кычалаш. Овдан окса пеш шуко

улмашын. Но марий кычалын-кычалын - муын огыл. Овдан пеш сай вургемже улмаш, упш, сае мыжер. Марий чия да кая тӧкыжє. Овд а-влак тугак пижын кодыныт, кият кӱвар ӱмбалне.

Марий тєкыжӧ миен шуын. Овда вургемым чия да кая олаш. Олаш кайшыла, марийын йолжо тупынь савырнен. Марий олаш каем шона, а толын лектеш адак овда деке. «Мо тыгае лийынам? - шона тудо. - Олаш каенам - чодраш толын лектынам. Овда тӱшка деке адак». Марий каласа овда-влаклан «Мучыштыза чылан, овда тӱшка!» Овда-влак мучыштат да таум ыштыме олмеш марийлан ала-могай юзо вургемым пуэн колтат.

Марий лектеш да кая. Олаш миен, кевытыш пура. Пеш шуко окса уло кевытыште. Марий налнеже тамакым. Йодеш - нигӧ йӱкым ок пу тудлан. Тудым огыт уж: овда гане лийын. Марий лектеш, вес кевытыш кая. Пура, адак тамакым йодеш. Марийлан адакат йӱкым огыт пу: тугак огыт уж. Кевытыште тудо чыла оксам сундыкшыге налеш да лектын кая. Тудым садак нигӧ адакат ок уж. Койдымо лийын овда гае, овда вургемым чиен да. Тӧкыжӧ толеш, оксам конда ик шондыкым.

Вес гана марий имньым кычка да адак олаш кая. Йолын каяш ок лий тудлан: олаш кайнеже дык, чодраш миен лектеш. Йолжо овдан гае тупынь лийын, эре титак кая. Марий олаш миен шуэш. Эн кугу кевытыш пура. Окса шондыкым налеш, орваш шында, сатум тичак нумал опта орваш. Адак толеш тӧкыжӧ, ик шондык оксам конда, сатум шуко оптен. Иктат огеш уж тудым. Олаште купеч-влак нимолан ӧрӹнӹт, шке кокла илышт курежыт: «Мыйын, - манеш иктыже, - окса йомын шондыкге». Весе ойла: «Мыйынат ик шондык окса йомын. Ала-кӧ гынат кумалеш».

Марий кумшо гана кая имне дене олаш. Адак конда ик шондык оксам, пытыдымын сатум. Кӧ мыняр ужален, марий тунар поген купеч оксам. Купеч-влак адакат нимолан ӧрӹнӹт: весын, кумшын, - чылан йомын.

Тиде гутлаште нунын деке ик шӱкшӱ кугыза толеш. Купеч-влак йодыт: «Тый чодра айдеме улат, ала палет, - маныт, - Олаште мемнан оксана чыла йомын. Молан тыге? Могай-могай азап?» Шоҥго мариет каласа: «Ончем, - манеш, - кынертыл мужедьн. Ала иктаж семын ойгыдам туараш полшен кертам. Кугыза мужедеш, купеч-влаклан каласа: «Тендан оксам овда нумалын, — манеш. - Ыштен огыда мошто дык, чыла нумал пытара». Купеч-влак йодыт: «Мом ышташ?» - «Кырыза, - манеш кугыза, - кевыт омса лондем тура кӱртньӧ таганым, вара овда пурен огеш керт». Купеч-влак чылан тыгак ыштат.

Марий каен адак шолышташ, овда вургемжым чиен. Миен

шуэш пазарыш. Ик кевытыш кая, весыш - пураш ок лий нигушкыжат. Мӧҥгеш толеш. Овда вургемым кудаш шуа. Йолжо сае лиеш, тошто гаяк. Тудо пеш шуко оксан лийын, поен.

Овда вургемым кӧ муеш дык, тудлан койдымо лияш пеш сае, нигӧ ок уж тудым, овда гаяк лиеш. Но тыгодсек кевыт але илыме сурт омса лондем тура эре кыраш тӱҥалыныт таганым. Таган уло дык, овдалан пураш, нимом шолышт лекташ ок лий. Тудым садак ужыт, кучат.

Тошто марий ой-влак. Книгам лукшо марий книга издательство. Й.-Ола, 1972.