КАМЫСЕ МАРИЙ-ВЛАКЫН СУЛТАН КЕРЕМЕТЫШТ
Пыргында ялыш эн ончыч Пыргында лӱман кугыза илаш толын. Вара тудын деке Кенчывай йолташыже толын. Пыргында ялысе Микывыр родын кочашт шкетын толын улмаш, тудын кереметшат лийын огыл. Садлан аракам йӱктен, Тайыр кугызан кереметым кузыкеш налын. Тайыр кугызан кереметше мӱкшым кучаш полшен. Чоклымо годым кажне еш шке кереметшылан кум алый.
Пыргында ялыште ожно тыгай керемет-влак лийыньгт: 1. Тайыр керемет, 2. Ямьгше керемет, 3. Поняй керемет, 4. Камбар керемет, 5. Пыргынде керемет, 6. Кенчывай керемет, 7. Пашбек керемет, 8. Сезе керемет, 9. Али керемет.
Нине кереметлан чокленыт. Кажне кереметын озаже (посна еш, посна родо) уло. Нине керемет посна родо-влакын лийыныт.
Уло Пыргындылан ял кереметлан Ямыша керемет шотлаллын. Тудо чыла посна родылан ик керемет лийын. Тудлан уло ял дене чодыраште чокленыт. Ямыша керемет пеш осаллан шотлалтын. Тудлан ожно Торкан кугызам имньыжге, арвержыге тоеныт. Торкан кугыза марий калыкын атаманже улмаш. Тойымеке, Торкан кугыза святой лийын. Тудлан кумалме годым «Торкан кугыза керемет! Шолемым ит колто! Осалым ит колто!» — манын чокленыт.
Торкан кугыза марий атаман лийын. Тудо руш-влак тышке толмет улмаш. Торкан кугыза марий- влаклан первый закон-влакым луктын, уш-акылым, каҥашым чыла марийлан пуан. Тудо марийын кугыжа гай улмаш. Суас-влакат тудлан кумалыныт. Торкан кугызан ало вес семынже Ахмет султанын шӱгаржым 1928 ийыште Озаҥ университет отудент-влак кӱнчы- нешт улмаш, калык кӱнчаш пуэн огыл.
Ахмет султанын посна кӱсыжӧ лийын. Тушто чомам, лудым, вара шорыкым, тагам чокленыт. Ахмет султаным эше «Мир ончымо» маныныт. Ахмет султанын ӧртньӧржат шӧртньын улмаш. Тиде султанын шочмо ялже — Йӱштӧ памаш ял. Шӱгарже (Торканын, Ахмет султанын) Ямаша вӱд воктене, писте воктене. Тудым имньыжге, ӱзгаржыте шогалтен тоеныт.
КЕРЕМЕТ СУЛТАН У КАМСКИХ МАРИЙЦЕВ
Село Быргында основал старик Пыргында, который поселился здесь. Затем сюда переселился его товарищ Кенчывай. В селе Быргында прадед рода Микывыра переселился сюда один, и поэтому у него не было даже собственного родового керемета. Поэтому их прадед Тайыр пригласил всех поселенцев на пир к себе и приобрел для себя керемета от других взаимообразно. Керемет старика Тайыра покровительствовал в пчеловодстве. Во время жертвоприношения каждая семья поклонялась своему (родовому) перемету. В старину в селе Быргында имелись такие переметы: 1. кере!мет Тайыр, 2. керемет Ямьшпа, 3. кере- мет Поняй, 4. керемет Камбар, 5. керемет Пыргынде, 6. керемет Кенчывай, 7. керемет Пашбек, 8. керемет Сезе, 9. керемет Али.
Этим кереметам и поклонялись. У каждого керемета были хозяева (отдельная семья, отдельный род). Эти кереметы принадлежали отдельным родам.
Общим для села Быргында считался керемет Ямы- ша. Каждый отдельный род почитал его в лесу. Керемет Ямыша считался очень злым. В старину в жертву ему принесли старика Торкана вместе с его конем и седлом. Старик Торкан был атаманом марийского народа. После похорон старик Торкан стал святым. Когда поклонялись в честь его, то произносили молитвы: «Старик Торканнкеремет! Оберегай нас от града! Не насылай к нам несчастья!»
Старик Торкан был марийским атаманом. Он жил здесь до прихода русских. Он ввел среди марийцев первые законы, давал всем марийцам советы, учил их уму-разуму. Он был для марийцев как бы царем. Даже татары поклонялись ему. Могилу старика Торкана, или султана Ахмета, в 1928 году хотели раскапывать студенты Казанского университета, но народ не разрешил раскапывать его.
У султана Ахмета была отдельная священная роща. Там жертвовали жеребят, утку, затем начали отдавать баранов и овец. Султана Ахмета еще называли кереметом, почитаемым всем миром. Седло султана Ахмета было из золота. Родным селением этого султана была деревня Юшто-памаш. Его могила (Торкана, султана Ахмета) находится у липы, стоящей на берегу речки Ямаша. Там его похоронили вместе с конем и седлом в стоячем положении.
Марий калык ойпого, тоштыеҥ ой-влак. ЙОШКАР-ОЛА, МАРИЙ КНИГА ИЗДАТЕЛЬСТВО.1991.