Ӧдӧн Бекен возымыж гыч (умбакыже).

Ӧдӧн Бекен возымыж гыч/ Из записей Эден Беке (умбакыже).

Пӱрӧ марий-влакын ойлымышт/ Рассказы марий Бирского уезда (продолжение).

7. Екысуко

Йӱдым кожлаш мияш лӱдам екысуколеч. Йӱдым екысуко коштеш. Пуста мончаште ила. Екысуко еҥ гаят лийын коеш. Чевер ӱдыр лийын коеш. Сар ӱпан. Еҥым чумал пуштеш.

8. Шӱкшендал (шӱкшындал)

Шӱкшендал ила эҥер воктелсе мончаште, пуста пӧртыштӧ. Еҥ гаяк, ӱдыр лийын коеш. Ӱпшӧ кужу, шала.

Монча гыч виге еҥ йӱштылын лектын пытымӧҥгӧ, шуко вара миет гын, шӱкшендал коеш. «Юмо сакле!» манын от пуро гын, шӱкшендал пызыра, шӱлалтенат от керт. «Юмо, сакле» манат гын, колта. Коклан чумалын пуштеш.

Ожно кок еҥ шудылан миен вӱд тӱрышкӧ. Шудо кондымышт годым корно воктен кычкырен кодын ик еҥ. Шкенжым ужын огытыл.

- Сарманайлан каласыза: вургемжым толын налже, кугызажым пире кочко.

Вара кок еҥ пӧртылыныт теркышт. Кочкаш шичмышт годым ойлат:

- Ик сайырым колна. Корно воктене ала-могай еҥ кычкырен кодо: «Сармайлан каласыза: кугузажым пире кочко. Вургемжым толын налже!».

Тидым колын да коҥга ӱмбач, рӱшт шоктен, шӱкшендал кува тӧрштен волен да, мӱгыралтен, омсам комдык виш коден, лектын куржын.

Пире шӱкшендалым кочкеш маныт.

9. Шедра-кува, кугыза

Шедра-кува, кугыза шошым кондат шедрам. Вӱд ваштареш шедра лияш тӱҥалеш гын, шедра тений рвезе-влаклан неле лиеш, маныт. Вӱд ыҥгаеш толаш тӱҥалеш гын, рвезе-влаклан тений шедра куштылго лиеш, маныт. Вара тӱҥалеш рвезе-влаклан шедра. Рвезе-влакын кидыштым пидыт, шедражым удырен коптарен ынже нал манын. Шӱргыжым удыра гын, пореммыжмӧҥгӧ шӱргыжӧ шедран лиеш, козыра лиеш. Шедра лийме годым мочашке огыт пурто, шедра пыташ тӱҥалмешке. Шедра лийме годым шинчаже петыралтеш шедра дене. Тудым почын ончаш о йӧрӧ, почын ончет гын, ӱмыреш (ӱмырлан) сокыр лиеш. Шедра лийме годым рвезылан Шедра-кува-кугызалан салма-гиндым шындат. Тунам маныт: «Рвезылан шедрам куштылгын ыште!». Ожно могае ыле шӱргыжӧ, могыржо, тошто олмешыжак кодо!»

10. Яде-еҥ, яде-кува

Яде еҥым пужа. Яде вургемым пӱчкын наҥгая. Ӱпым пӱчкеш, вольык пуным пӱчкеш. Виге поген ситарымӧҥгӧ, шӱгарла ӱмбаке мия, кугу куэ вуйышко кӱза, вара кӱшычын унчыливуйын вола. «Ай, вуем коршта, ай, ай, йолем коршта, ай, ай, кидем коршта, ай, ай, мӱшкырем коршта», - виге каласа. Вара кӧным наҥгаен яде-кува, яде-еҥ, наҥгайыме еҥжын вуйжо коршта, мӱшкыржӧ, кидше, йолжо коршта.

11. Ӧрт

Колышо еҥын ӧртшӧ коштеш. Еҥлан умалымыж (малымыж) годым конча. Чонан еҥ умалыме годым ӧрт коштеш, маныт. Омо дене мӱндыркӧ коштеш.

Чот пич умалышым кесак кычкырен кынелташ огыт кӱштӧ: ӧрт лектын коштеш, маныт, черлана, лӱдеш. Лӱдын ӧрт лектеш, еҥ черланен кола.

Сурт йӱла, ӧртшӧ лектеш, маныт.

Шолем лийын, шурнын ӧртшӧ лектын, перкеже уке, тамле огыл.

Клат тич шурно лиеш. Клат пушеҥгыже виге йӱлен пыта. Шурно ӱмбач гына когарга, кӧргӧ шурныжо виге таза лиеш. Ты шурным кочкаш о йӧрӧ: ӧртшӧ лектын, тамле огыл.

12. Йылме пурылтыш

А) Азалан йылме пурылтын.

В) Имньылан йылме пурылтын. Еҥ ойла: «Имньыже пеш коя, пеш писын кая», - манеш. Ужын кертде каласа. Вара имньылан шинча возеш, имне черлана, нояш тӱҥалеш.

13. Мужаҥ

Мужаҥ шинча. Мужаҥ дек миен толшаш мужедыкташ.

Мужаҥыш чер пура, черым шинча. Черым огеш шинче гын, мужаҥыш о пуро: чер логалын огыл.

14. Мужаҥче

Еҥын вуйжо корштен кийыме годым мужаҥчым кондат. Мужаҥче толын мужедеш. Шуко мужедмӧҥгӧ, каласа: «Ныма черланат мужаҥышке огеш пуро: вуйжо тыглай коршта», – манеш (ик черланат чоклаш огеш кӱл, моло черым о шинче).

15. Шинча ужшо

А) Шинча ужшо кӱзгӧ ден онча. «Ушкалетым ит кычал, - манеш. – Пошкудет суаслан кучен вӱдыктен колтен».

В) Ушкалем йомо пасу гыч. Шоинча ужшо дек мийышым. Шинча ужшо кӱзгыж гоч (кӱзгӧ ден) онча, тудлан коеш. Шинча ужшо каласыш: «Ушкалетым ит кычал», - мане. – «Пошкудет пуен (вӱден) колтен ворлан. Вор наҥгаен, шӱшкылын». Шинча ужшылан оксам пуат.

BEKE ӦDӦN. MARI SZӦVEGEK, IV. KӦTET, GYŰJTӦTTE ES KIADTA. Akademiai Kiadó, Budapest, 1961.