Ӧдӧн Бекен возымыж гыч

Ӧдӧн Бекен возымыж гыч

1. Вӱд-он, Вӱд-ава

Ош-Виче аваже Шем-Виче вӱдым огеш пурто эрнен шудегеч.

2. Шочын-ава

Шочын-ава шым ўдырым шочыкто, шым эргым шочыкто.

3. Албаста

Ик еҥ кажне кечын кожлаш коштын. Икана кеҥежым каен кожлашке. Пеш чот Юмо кӱдыртен, йӱр толын. Ты еҥ кугу кӱ корем воктене шогалын. Шогымыж годым Юмо перен, перен колтен. Ты жапыште еҥ курык ӱмбак ончалын - кугу кӱй рож гыч албаста лектын да коварчыжым кыра улмаш. Юмо перен колта, но албаста кӱй рожышко пурен кая. Юмо албастам перен кертын огыл. Ты еҥ той полдышым налын да пычалыш пыштен. Албаста ты жапыште уэшын кӱй рож гычын лектын да коварчыжым совкалаш тӱҥалын. Ты татыште еҥ лӱен колтен албастам. Ты еҥ лўенат колтен, Юмат перен колтен. Албаста тушан йӱлен колен.

Вара ты еҥ теркыже каяш лектын кожла гыч. Корнеш тиде еҥлан вашлийын шоҥго кугыза. Шоҥго кугыза каласен: «Кум ийышкен пушташ толашышым, шым керт. Тау, тый полшышыч. Ӱмырет мучко кожла кайык верештше».

4. Вӱд-опкын

Вӱд-опкын теҥызыште лиеш. Вӱд йоген пура мланде пундашке. Кум меҥгышке корабльлам шупшеш. Рож мурен шинча.

5. Таргылтыш

Таргылтыш йӱшӧ еҥым аҥыртара. Корнышто, кожлаште пий ганят лийын коеш шинчаш, сєсна гаят коеш, еҥ лийын коеш, мераҥат лиеш. Вӱдышкӧ пурен кайыше айдеме таргылтыш лийын коеш. Лугыч колышо, ўмыржє шудегеч колышо айдемын чонжо коштеш таргылтыш лийын. Пасушто таргылтыш кычкыра йӱдым.

Ик еҥ миен унала ик ялышке. Унала мийыме ялыштыже кочкын-йӱын коштын да йӱдым толаш лектын теркыже. Пасуеш йомдарен корным. Шуко-ли, шагал-ли коштмекыже иже рвезе лийын кончен шинчажлан таргылтыш. Ты рвезе каласен: «Куш кает, изай?». Еҥ каласен: «Теркем каяш лектым да корнем йомдарышым але». Таргылтышыже, рвезе лийын койшо, каласа: «Корно тыште гына». Ты йӱшӧ еҥ каласа: «Айда, корным ончыкто, куштырак?». Таргылтыш наҥгаен кугу коремышке. Ты еҥ коремыште волгалтмешке киен. Волгалтмеке веле лектын толын теркыже.

6. Вувер-кува

Вувер-кува тул гане коеш. Вувер коштеш тул гане йўлен пасушто, ялыште. Еҥым пужа, пызыра, лӱдыкта.

7. Овда

Овда курыкышто илен ожно. Ялна деч мӱндыр огыл курык рожшо кызытат уло.

8. Шедра-ава, шедра-кува, кугыза

Рвезе омыж дене пеш лўдеш, шоҥго кува, кугыза лӱдыктат, кырат, наҥгаяш толашат ала-кушко. Рвезе, эрдене кынелмыжмӧҥгӧ, черлана, вуйжо коржаш тӱҥалеш. Иктаж кок кече вуйжо коржмо деч вара шедра лекташ тӱҥалеш. Вара ялыште чыла рвезылан шедра лиеш. Вес ял гычын родыштлак унала огыт тол. Унала толыт гын, вара Шедра-авам наҥгаят. Варажым вес ялыште адак лиеш рвезылаклан шедра. Вӱд вашеш кая гын, рвезе-влаклан неле лиеш. Вӱд воктек кая гын, рвезе-влаклан куштылго лиеш шедра. Мончашке огыт пурто. Кидшым пидыт. Кидшым от пид гын, удыркален пытара шӱргыжым. Удыркала гын, мотор о лий шӱргыжӧ. Ялым пӱчкыт шога дене, кум гана савырнат. Шедра-ава огеш тол вара, ялышке огеш пуро.

9. Ӧрт

Лугыч аракам йӱын колышо дечын ӧртшӧ коштеш ӱмыржӧ шумешке. Капкалакым, омсалакым виш кода, вольыкым луктын колта, еҥым лӱдыкта.

Айдемын ӧртшӧ лектын, лӱдын.

Кинде-каван йӱла гын, ӧртшӧ лектын, маныт, тутло огыл, кочкаш о лий. Кодшо уржажым савен йоҥыштет гын, кинде тутло о лий.

Вольыкым вашке шӱшкыл от керт гын, ӧртшӧ лектеш, йӧржӧ тутло о лий кочкаш.

10. Юмо-кӱй

Юмо перен колта. Перен колтымо кӱжӧ мланде йымаке пурен кая. Кум ийлеч вара мланде ӱмбаке лектеш. Йораш шӱрат, вара поремеш.

11. Васли кува, кугыза

Ик арняшкен ыштат Шор(т)йолым марий-влак. Первый каслан кастене мелнам ыштат, пурам шолтат.

Кастене толаш тӱҥалын пелыл яллачын ӱдырлак, рвезылак. Роданже - родыж дек пура. Унала толмӧҥгӧ чайым йӱыт, пурам йӱыт, мелнам кочкыт. Вара рвезылак погынат.

Погынымӧҥгӧ, южыжо сату дене кая, пӧрт еда ужален коштеш. Южыжо маска лийын кая, пӧрт еда коштеш. Южышт Васли кува, кугыза лийын каят муш погаш, мужедаш. Васли кугызаже ватыжлан тувыр-йолашлан мушым пога. Васли куваже мужедеш. Коштын пытарымышт мӧҥгӧ, рвезылак погынат. Рвезыже, ӱдыржӧ. Ик вере погынымышт мӧҥгӧ, ӱдыржӧ эрге лиеш, эргыже ӱдыр лиеш.

Вара каят да пӧрт еда куштен коштыт. Куштен коштын пытарымышт мӧҥгӧ,

Эргылак погынен ик ял мучаш гычын тӱҥалыт пӧрташ ӱдырлакым, лумышко луктын тоят, кодшо вате-влакым лумыш луктын тоят, шоҥго кува-кугызам пӧртеш лум дене вуйжым ниялтен кодат, «Шуршым шуршо кочшо», - манын.

Тыге коштын пытарымышт мӧҥгӧ, шагат латиктыште йӱдым ик пӧртышкӧ погынат изижге-кугужге. Вара пура шолтышо ӱдырлак каят – пӧрт еда ӱжын коштыт шого кугызалакым пура чоклаш. Шоҥго кугызалак толыт да пурам чоклат. Пура чоклен мытарымышт мӧҥгӧ томашам ыштат, Шор(т)йол пӧртеш. Вара эргылак шӱргешышт лустырам пидыт, палаш о лий. Вара тӱрлӧ модышым ончыктат. Йӱд вошт модыт. Эрлашыжым кечывал марке модыт. Кастене каят адак вес ялышке. Шышым (шым) кас шышым ялышке мият.

12. Ага-вайрем

Марилак шошым Куечылеч вара ага-вайремым ыштат. Ял мучашке лектыт отышко кинде дене, пура дене. Пӱтынь ял марий лектеш, изижге- кугужге. Вара тушакын Юмылан кумалыт, пураштым шынден.

13. Мланде шӱла

Мланде шӱла шошым, пар лектеш мланде гыч. Мланде кылме ӱмбач шӱлалта гын, озым шӱеш, мланде пешкыдеш толеш, пушкыдо о лий. Мланде шулен пытыме мӧҥгӧ шӱлалта гын, озым о шӱй, мланде пушкыдеш толеш, оварна.

14. Шинчан-ужшо

Шинчан-ужшо ужеш чурий ончымыгыч, кынага гыч. Ужеш йомшо арверым. Шинчан-ужшо мониста ончыко лийшашым ужеш.

BEKE ӦDӦN. MARI SZӦVEӦEK, IV. KӦTET, GYŰJTӦTTE ES KIADTA. Akadémiai Kiadó, Budapest, 1961.