Туныктышо, ончылнет вуемым савем

Туныктышо, ончылнет вуемым савем

Тўнямбалне чыла чонан: пуше‰ге, вондер, янлык, кайык – ош тўняшке толеш, йырысе пўртўс дечын вийым налын кушкеш, вия‰еш. Тыгак айдеме, пуше‰ге семынак, ты тўняшке толеш, шочмо суртын, шочмо калыкын илыш-йўлаж дене шуаралтын, вийым налеш, кушкеш, лишыл е‰ышт-влакым шкенжын лектышыж дене куандара. Тыге тудо вожшым пе‰гыдемда, тўзландара да кумда эл мучко волгыдылыкым да порылыкым шара.

Тыгак туныктышо-влакат кушшо айдемын кєргє чон моторлыкшым почаш полшат, уш-акылжым вия‰дат, йоча чоныш порылыкым шы‰дарат. Но кажнылан туныктышо лияш пўралтын огыл.

Шукерте огыл, «Республика Башкортостан» газетым лаштыклен шинчышемла, ик ой шинчамлан перныш. Конешне, возышо е‰же ушешем ыш код, туге гынат каласыме мутшо чонемак тарватыш. Тушто тыге возымо ыле: «Туныктышо лийын шочаш кўлеш». Чынак, вет кажне е‰жат туныктышо лийын огеш керт: тидлан талант кўлеш, а эше – айдемын кумылжо. Вет ончыкылык тукымым куштымо паша пеш кўлешан, неле. Тудо айдеме деч пе‰гыде шинчымашым, чон моторлыкым, чынлыкым, йоча-влак деке, калык деке да еш деке йєратымаш кумылым, умылен моштымашым йодеш.

Тыгай туныктышо-влак лийыныт, кызытат улыт, умбакыжат лийыт манын шонем.

Туныктымо пашан нелылыкшым пеш сайын палем. Мыйын авамат тиде пашамак ойырен налын. Тудын кажне йоча верч тургыжланымыжым, кажне кечын тетрадь орам тергымыжым, уроклан ямдылалт шинчымыжым ужам. Тудо шке пашажым йєрата, тиде кумылым тудлан, очыни, икымше туныктышыжак, Игнаева Антонида Петровна, шы‰дарен. Тудо шукертак сулен налме канышыш лектын гынат, авамын эре тудын нерген порын шарнымашыжым колам: «Антонида Петровна мыланна ава семын лийын: ме тудлан шкенан кєргє ойгынам ойлен кертынна. Тудын деч ме эн кўлешан мутым колынна: «тый кертат», «тый вет пеш патыр улат». Тыгай мут мемнам тунемаш таратен, сайрак койышан лияш ўжын. Мемнан туныктышына мыланна жапшым чаманен огыл, каныш жапыштат ме пўртўс ло‰гаш экскурсий дене коштынна».

Игнаева Антонида Петровна, Благовещенск оласе педагогический училищым тунем пытарымеке, тўжем индешшўдє кудло кумшо ийыште Мишкан районысо Пєкленде тў‰алтыш школышто туныкташ тў‰алын. Йоча-влакым лудаш да возаш веле огыл, тыгак мураш, кушташ, пўртўсым умылен мошташ туныктен. Ик ий гыч пўрымашыже Ардаш кыдалаш школыш конден. Сулен налме канышыш лекмешкыже тиде школын тў‰алтыш класслаштыже тыршен.

Кызытсе ялысе школла дене тунамсым та‰астараш огеш лий, конешне. Тунам йоча-влак шуко лийыныт, а класс - шагал, сандене кок смене дене тунемыныт. Кызыт мыланна тыгай сўрет лийын кертдымашлыкла чучеш, но вет тиде лийын. «Тунам школышто кумшўдє утла йоча тунемын, а мый тунам «а» классыште тунемам ыле», - авамын ойлымо мутшо ушешем кодын. Кажне классыште коло утла йочам лудаш, возаш, шотлаш туныктыман лийын вет. Ту жапыште южо йочаже буквам палыде, шотлен моштыде икымше классыш тунемаш толын. Кажне икшывым сылнын лудаш, ушышто шотлаш, мотор, йо‰ылыш деч посна возаш туныктымешке, туныктышылан мыняр тыршаш кўлын. Антонида Петровна уло моштымашыжым, вийжым йєратыме пашалан пуэн. Эре уым кычалше, тўрлє йєн-влакым кучылтшо туныктышо йоча-влак деке корным вашке муын. Тудын йочашт-влак керек-могай кўкшытан тергыме пашаштат сай шинчымашым ончыктеныт. «Антонида Петровна мандолина дене шокта ыле, сандене, очыни, мемнан класс поснак мураш йєратен. Изинекак семўзгарын сылне семжым шижаш, колышташ, умылаш туныктен», - ойла авам. Тыршен ыштыме пашан лектышыжат лиеш: 1974 ийыште «Победитель социалистического соревнования», 1983 ийыште «Отличник народного просвещения» знакла дене, 1984 ийыште «Ветеран труда» медаль дене палемдалтын. Пеш шуко почетан грамотышт-влак, шотленат от пытаре.

Ялысе туныктышын пашаже йоча-влаклан шинчымашым пуымо дене гына огеш серлаге, тудо калык коклашкат шинчымашын, сымыктышын кугу вийжым шарышаш. Тыге, туныктышо-влак ялысе клуб пашае‰-влак дене пырля, тышке эше ял калык ушнен, спектакль-влакым шынденыт. «Тўжем индешшўдє кудло визымше ий гыч тўжем индешшўдє индешле кудымшо ий марте кандаш спектакльыште тўрлє рольым модашем пернен», - ойла Антонида Петровна. Миклай Рыбаковын «Морко сем» пьесе почеш шындыме спектакльышт дене районышто лауреат лўмым налыныт. Тылеч посна арня еда тургым жапыште, каныш кечын, колхозлан писте выньыкым, шудым ямдылаш, паре‰гым, кешырым сомылаш полшеныт. Очыни, тунам айдеме тыгаяк лийын: «мый ом керт», манын моштен огыл.

Антонида Петровнан йоча пагытше элын эн неле жапыштыже, Кугу Ачамланде сар годым, эртен. Тудо тўжем индешшўдє ныллымше ийыште Мишкан районысо сылне Акарт курык воктен верланыше У Эшым ялеш шочын. Ту жапысе шуко йоча семынак сєйын шем вўдылкажым ужын кушкын: шучко сар ўмырешлан ныл йочам ача деч посна коден. Шкет аваже уло вийжым, ўнаржым, йєратымашыжым йоча куштымашыш пыштен. А. П. Игнаева тиде жапым тыге шарна: «Авамын воштылмыжым пеш шагал ужаш пернен. Южгунам шыман шыргыжал колтат, ме ўмбакыже куанен ончена ыле. Авам йєным муын моштышан ўдырамаш ыле, ме шужен шинчен онал, шуко ешын кочкашыже уке ыле, кўчаш лектын кайыше-влакат лийыныт». Тыге, изинекак пашаш шуаралт кушкашыже пернен. «Пашам ыштен айдеме ок пужло», - ойла калык. Тиде тыгак, очыни. Паша айдемылан кєргє чаткалыкым, вий-куатым ешара, е‰ын пашажым аклаш туныкта. Чыла тиде изинекак шуаралтше койыш. Арамлан огыл ойлат: айдемын койышыжо йоча жапыштак вия‰еш, а кугемме семын келгемын пе‰гыдемеш веле. Санденак Антонида Петровна пашажым йєратен, уло кумыл дене шуктен. Могай пашалан пижын гынат, чылажат вора‰ толын.

Туныктышын поянлыкше – тиде тудын тунемшыже-влак. Шке икшыве семынак нунын куанышт куандара, а ойгышт ойгатара. Антонида Петровнан тунемшыже-влак кумда Элын тўрлє ужашлаштыже илат гынат, шочмо кундемыш толмышт годым, унала толын, тунемме жапыштым порын шарналтен, шкеныштын илышышт дене палдарен, поро тазалыкым тыланен кутырен каят. Тыгак лийшаш докан. Сай туныктышо шке койышыж дене, кумылжо дене ончыкылык тукымын чонышкат волгыдым шара, тыгай порылык тўняште кушшо йочан чонжат яндаррак, илыш умылымашыжат кумдарак лиеш, шке вожшымат ок мондо.

О. Аптыкаева,

Ардаш школ.