Российысе избирательный системылан - чырык курым

Российысе избирательный системылан - чырык курым

1993 ий шыжым кызытсе Россий государствым пе‰гыдемдышашлан пале ошкыл-влак ышталтыныт: икмыняр тылзе жапыште Совет Федерацийышке да Государственный Думышко депутат-влакым сайлаш ямдылалтме да сайлыме, тў‰ закон Конституцийын

проектше почеш чумыр калык дене йўклымашым эртарыме.

Тидын годымак элыштына у избирательный системым ямдылыме паша миен. Тений тудо 25 ий теммым палемда. 2013 ий сентябрь гыч

декабрь марте Россий Президентын лукмо икмыняр Указше у избирательный системылан тў‰алтышым пыштен. Тиде паша 1993

ий сентябрьыште тў‰алын. Тунам икымше гана шуко партий-влак коклаште сайлымашым эртарышашлан Россий Федерацийын

Президентше Борис Ельцин Федераций Советыш да Федеральный Погынымашын Государственный Думышкыжо депутат-влакым сайлышашлан Рўдє избирательный комиссийым ыштен. Тиде комиссий варажым Россий Федераций Конституцийын проектше почеш калык йўклымашым эртараш вуйын шоген. Варажым Россий ЦИК-ын Россий Федераций субъект-влакын избирательный комиссийышт, граждан-влакын избирательный праваштым аралыше эрыкан коллегиальный орган семын федеральный законышто да субъект-влакын законыштышт пе‰гыдемдалтын.

Федеральный ден региональный референдум ден тўрлє кўкшытан властьын представительный органлашкыже сайлымаш-влакым эртарымаште Башкортостанын избирательный системыже кугу верым налын шога. Россий субъект-влак коклаште сайлыше-влакын чотышт - 3050303 е‰ да участковый избирательный комиссий-влакын чотышт - 3391 - шотышто икымше лу регион коклашке пура. Коло

вич ий жапыште республикысе избирательный комиссий-влак пеш кугу паша опытым погеныт да сай лектыш палдырна. Мутлан, федеральный кўкшытыштє кызыт сайлымаш да референдум-влак шотышто РФ закон-влаклан кодификацийым ыштыме нерген

ой-влак шокташ тў‰алыныт. А мемнан республикыште тиде паша 1990 ийласе икымше пелыштак шукталтын да 1997 ий 1 сентябрьыште Сайлымаш нерген Башкортостан Республикын Кодексше приниматлалтын. Республикын сайлымаш системыже чўчкыдынак избирательный пашашке тўрлє технологический ден технический уэмдымашым пуртымаште испытательный полигоныш савырнен. Тыге, 2003 ийыште Башкортостан Республикын Президентшым да нылымше созыв Государственный Думыш депутат-влакым сайлымаште республикысе 22 избирательный участкыште йєршын у, ту жаплан лекше гына сайлыше-влакын йўкыштым шотлышо электронный устройство-влак - избирательный бюллетень-влакым обрабатыватлыше комплекс (КОИБ) - шындалтыныт. Тунам Уфа оласе Демский районысо чыла избирательный участке КОИБ дене «петыралтын».

Элысе избирательный система, тыгак мемнан республикыштат, эре вия‰ толеш. Мутлан, пытартыш ийлаште сайлымаш нерген законышко пале вашталтышым пуртымо: избирательный законодательствым пудыртымылан наказаний пе‰гыдемдалтын, уголовный дела марте; сайлымаш деч ончычсо та‰асымаште участвоватлыше-влак деке йодмаш - кандидат-влакын биографийыштым «эрыктыме», финанс состоянийышт шотышто - кугемын да молат. Кызытсе избирательный системыште кызытсе технологий кугу верым налеш. Нунын улмышт сайлымашын итогшым вашталтымашым ноль марте кора‰дат. Технический средства-влак йўкым шотлымо пашам шукылан писемдат да куштылемдат. Мутат уке, ончык кайымаш нигунам тўрлє ситыдымаш да йо‰ылыш деч посна ок эрте. Таче

избирательный законодательствыште уэмдышаш йодыш-влак эше улыт. Но избирательный системын пашаштыже ончычсо гаяк тў‰ задачылан сайлымаш-влакым улшо закон дене келшышын эртарымаш шотлалтеш.

Х. А. ВАЛЕЕВ, БР Рўдє избирательный комиссийын председательже.