Паваем дене кугешнем

Паваем дене кугешнем

Шочмо мланде… Мо тыгае шочмо мланде? Тиде мутым колмек, мыйын ушыштем шочмо сурт, ача-ава, йолташ-влак, йєратыме пўртўс пєрдыт. Тиде вер, кушто шўлашат куштылго, кушто тыйын шўметлан чыла эн лишыл. Шочмо мланде тиде вер, кушто тый икымше ошкылым ыштенат, кушто икымше мутым ойленат… Кеч-кушто илет гынат, тудо эн йєратыме, лишыл да шерге кодеш…

Мый сылне Монар ялыште шочын кушкынам, а ынде сєрал Пўнчерыште илем. Туге гынат Монар ялым пеш сагынем да эре тушко миен толашак тыршем.

Ик ямле шыже кечын шочмо ялышкем йолын каяш шонен пыштышым. Каныме кече шуат, ава-ачам ден мутланен, Монарыш тарванышым….

Ял мучашыш шумек, Тєргым энер сереш чарналтышым. Вўдышто комбо, лудо йўштылыт. Нуно мыйым ужыч, коеш: когоклен-когоклен, умбакыла ийын кайышт. Нунын каен пытымекышт веле ужым, кузе вўд куашемын да яндарештын, ке‰ежымсе румбык йєршын йомын, ошман пундашымат вошт ужаш лиеш. Энер изилан кєра кугу кол-влак огыт кой, но изи пискуньжо, почшым модыктен, ийын каен колта. Мый э‰ер ден чеверласен, умбакыже ошкыльым.

Кайымем годым йырваш ончыштам. Шыже шуынат, пуше‰ге-влак тўрло вургемым чиен шогалыныт. Пасу пуста‰ын. Йырваш тымык, мурызо кайык-влак шокшо элыш каяш ямдылалтыныт. Коклан-коклан юалге мардеж пуалеш. Кайымем годым шонем: «Вет пўртўс – айдемын эн лишыл йолташыже, эн кугу поянлыкше, пўртўсым аралаш кўлеш».

Теве аркашке шуымат, шочмо ялем копа пундаш гай шкенжын кадыр-кудыр уремлаже да мотр сурт-печылаж дене ончылнем почылто… Йырваш ончыштам, вет тиде вер-шєр мыланем эн лишыл, эн шергакан! Кажне пуше‰ге, кажне пеледыш, Алпияз э‰ерын яндар вўдшє мыланем тунар шерге улыт, тунар куаным кондат. Куржын волышым арка гыч, уло чонемым куан авалтыш. Ковайын пєртыш пурен шогальым, тудо мый декем ончал колтыш, шинчаже волгыдо тул дене йўлаш тў‰але, воктекыже миен шогальымат пеш чот єндальым. Вара ковам ден мутланен чай йўаш шична. Каналтымек, изи годым модын коштмо верем ден саламлалташ кайышым. Алпияз энер серыш, ўепу йымак волен шинчым. Воктенак кычрик-кучрик шокта, ончал колтышым - Генай павай толеш.

- Салам лийже, Генай павай!- уло йўкын кычкыральым.

- Салам лийже, Анук! Кувават дек унала тольыч ала?

- Унала тольым, Монар ялым пешак сагынышым. Тендан декат мияш шоненам, лиеш?

- Э-э, Анукем, шўжарем, павает дек унала пураш йодман мо?! От пуро гын, єпкелем. Таня куваетат тыйым шукертсек ужнеже, вучена веле!

Генай павай тиде - Геннадий Шамшиев, Монар ялын поэтше. Тудын почеламут книгаж-влакат лектыныт. Вашлиймына годым мыйымат эре почеламут возаш кумыла‰да, возымын теорийже ден палдараш тырша, талантет тыйынат уло, манеш. Ала чыным ойла, ала изишак ондала, но тений шке возымо почеламут конкурсышто мый кокымшо верым налынам да пешак куаненам.

Кастене Генай павай дек унала каяш погынышым.

- Геннадий ден мутланаш кает? – йодо кувавай.

- Генай павай дек каем.

- Тый Геннадий дек эреак унала коштат, а тудын нерген пеш сай отат пале. Геннадий деч илышыж нерген йод да возен кодо. Илышыштет кўлеш лиеш.

- Чыным ойлет, ковай. Шочмо ялын тыгай мастар поэтше дене кугешнаш кўлеш, - ковай ден келшышым мыят.

- Поро кас лийже, Таня кувай! – павай дек пєртыш пурымек, саламлалтым мый ўстел воктен шинчыше куваем ден. Нерыш тунамак кўэштме тамле кинде пуш пурыш, шувылвўдат лекте.

- Салам, Аннушка! Моктен гына коштат, лач шокшо мелнам кўэшт гына ярсышым. Айда ўстел тєрыш, коктын чайым йўына мутланен колтена, сагыненам мый тыйым, теве могай кугемынат, - єндале да вўчкалтыш вачемым Таня куваем.

- А Геннадий павай уке мо?

- Гена Алпияз серыш кол кучаш каен, мўндыркак каен огыл, тыште гына шинча.

Кувайын тар мелнаж ден чайым йўмек, кудывечыш лектым да павайым кычал кайышым. Гена павай пакча мучашыште, кўварыште, шинча улмаш, воктекыже лишемым.

- Поро кас, кол чў‰га? – шыпак йодым мый.

- Пеш поро, пеш поро, чў‰га. Теве изишак шинчена да мє‰го пурена.

- Молан пурена, ончалза-ян могай чевер кас, а южшо….

- Мый шинчем э‰ер воктене,

Уло шуко э‰ырем.

Ямле верым ужмо дене

Нєлталалте кумылем.

Изи колжо, куаналын,

Ончылнемак тєрштылеш,

Изи толкын, о‰лылалтын,

Вўд ўмбалне лў‰галтеш,

- яндар йўкшо дене паваем мучашлыш сылне почеламутым.

- Кызыт гына шонышда?

- Туге. Вет почеламут сай кумыл годым шкеак чон гыч лектеш. Возен веле шукто.

- Те пеш талантан поэт улыда, мый кугешнем тыгай е‰ын шўжарже улмем дене. А вот шкендан нерген пеш шагал палем. Ала палдареда мыйым илышда нерген?

- Хм-м. Мом ойлаш вара… Шочынам Пєкленде ялыште 1964 ий 8 октябрьыште. Тылзат пелаш улмем годым авам, Татьяна Яметовна, шочмо ялышкыже толын. Умбакыже илышем Монар ял дене кылдалтын. Ончыч Монар кандашияш, вара Нерге кыдалаш школлаште тунемым. Почеламутым школышто тунеммем годымак серен ончышым. Икымше почеламутем 1978 ийыште «Ямде лиеш» лекте. Могай мыланем куан лийын! 1982 ийыште Марий пединститутыш тунемаш пурышым. Кум ий тунеммеке, шочмо ялыш пєртыльым. Тунемме жапыште уш-акылем, йылме палымем лы‰ пойдаралте. Сылнымутышто, поснак поэзийыште, пўсо, келге шонымашым, нугыдо шижмашым, образный йылмым жаплем. Яра жап годым чодыраш каем, чодыраште тўрло почеламут-влак вуйыш пуредат, тыге чодыраште коштмо годым «Монар кундемым моктымо муро» почеламут лекте:

Кугезе ялем деч ом йотышно,

Кеч тый шкендын велым моктет,

Палем, мыйын мурышко от ушно,

Толат кеч ший Шаде воктек.

Кўзен ончо патыр Орвуйышко,

Волен кае лап арамаш.

Памаш вўд – мемнан ўмыр шуйышо,

Тугай тамле йўшто памаш…

– Геннадий павай мучашлыш веле, мый шке возымемым каласкалаш тўнальым:

- Монар ялеш, Орвуй воктене,

Мый шочынам да кушкынам.

Чылан-чылан ялнам моктеныт,

Моктем мыят-ыс кеч-кунам.

- Могай сай почеламут, шке шоненат? – йодо тудо.

- Тиде почеламутым шошым ялыш толмем годым возенам.

- Молодец, кертат-ыс, туныктымем арам лийын огыл.

- Тендан ден мутланымемак мыланем возаш вийым пуымыла чучеш, павай. Тау, поро мутланда! Моштеда вет кумыла‰ден! А эше йоднем, кузе те яра жапдам эртареда?

- Кол кучаш коштам, кол кучымаште кечыгут шинчен кертам. Чодыра, олык, э‰ер, корем, пасу – чылажат мыйын чонемлан лишыл. Мылам нуно вий-куатым ешарат.

- Таче Тендан нерген шуко уым пален нальым. Те пўртўсым йєратеда, улмаш. Мыят шочмо ялемын пўртўсшым моткочак йєратем. Молан манаш гын, мый тыште шочынам, кушкынам, эре тудын пелен лийынам. Южгунам шочмо ялемым пешак сагынем да ковам дек йынгыртем. Ковамын йўкшо шўмыштем куанле шўлышым шочыкта.

- Йєра, Анна. Пычкемышалте, южат йўштеме, коватат йомдарыш, очыни. А возаш ит єркане!

- Тыршем. Чеверын!

- Чеверын!

Мєнгє мийымек, ковай йодеш:

- Ну, Анук, Геннадий нерген иктаж мом пален нальыч?

- Пеш шукым палышым, ковай. Пеш шукылан тунемым.

- Йєра, тугеже малаш возаш жап шуын, эрла Пўнчерыш кает але эше кодат?

- Каем… Вес каныме кечын эше толам, ит ойгыро, ковай.

- Туге гын йєра…

Ме ковай ден малаш вочна. Эрден кынелмек, кочкын-йўын, мє‰гє тарванышым…

Ошкылам корно дене да пўртўсын моторлыкшылан куанем. Тунамак вуйыштем, уке, вуйышто огыл, а павай гай чоныштем у почеламут корно-влак шокташ тўнальыч:

Пўнчер ялат шўмемлан лишыл,

Яндар юж ден шўлал колтем.

Оптем шўм-чоныш ужмым, мийымым,

Шижмашым о‰ешем оптем.

Анна ЯМБАЕВА,

Пўнчер ял,

8 класс.