Ончыкылыклан ўшанен

Ончыкылыклан ўшанен

Марий историй да культура рўдер Мишканыште 2004 ий гыч пашам ышта. Тиде ий гыч 2016 ий марте рўдерым Валерий Байбулатов вуйлатен. 2016 ийыште рўдерын тў‰ специалистшылан Алексей Ибулаевым шогалтыме. Тиде ийыштак Марий историй да культура рўдер у верышке – ончычсо «Мир» кинотеатр зданийышке куснен.

Кызыт зданий ремонтлан ямдылалтеш. Туге гынат, паша ик татланат ок чарне. А тудет марий йылме ден йўлам аралаш виктаралтын. Тиде пашан ик корныжо – художественный самодеятельность коллектив-влакым чумырымаш. Вет, калык ой почеш, муро калыкын чонжо улеш. Тидлан кєра Марий историй да культура рўдер пелен «МуроЭм» мурышо ансамбльым ыштыме.

Ансамбль кокымшо ий пашам ышта. Репертуарже, тў‰ шотышто, калык да самодеятельный автор-влак возымо муро-влак гыч шога. «МуроЭм» район кєргысє веле огыл, республиканский мероприятийлаштат чолган участвоватла. Пошкудо кундемлашкат коштеш. Мутлан, ик гана огыл Марий Эл ден Татарийыште выступатлен. Йошкар-Олаште «Кугарня» газет эртарыме «Кокшан ўмбалне мурена» авторский муро фестивальын дипломантше лийын. Кок гана Татарстаныште агрыз марий-влак эртарыме фестивальыште участвоватлен.

Башкортостан Республик идалык еда Марий Элышке самырык-влак делегацийым колтен шога. Делегацийым, утларакшым, лач Марий историй да культура рўдер вуйлата. Тиде паша моткоч кўлешан. Вет ме йылме ден йўланам пе‰гыде ваш-кылым кучен веле арален коден кертына.

Марий йўла нерген посна каласен кодымо шуэш. Глобализаций манмаш калык илышым палын вашталтен. Тидлан кєра калыклан ожсо йўлам кучен илаш нелырак. Вет тудет, тў‰ шотышто, мланде да вольык ончымо, чодыра паша дене кылдалтын. А ял озанлык-влак ятыр ий ончыч шаланеныт, вольыкым ашныше-влакынат чотышт изем толеш. Тидлан кєра калык илышышке у шонымашым пуртыман.

Ик жап калык йўла йєршын кўлдымашлан шотлалтын, но экологий уда могырко вашталт- меке, чимарий йўла деке отношений эркын вашталтеш. Вет марий йўла, моло языческий йўла семынак, пўртўсым йєраташ веле огыл, тыгак аралаш туныкта. Тошто марий-влак пуше‰гым руымо деч ончыч тудын дечын вуеш налаш огыл йодыныт. Кайык, янлык, колымат утыж дене кучен огытыл да жаплен иленыт. Поснак ойыртемалтшыжым Чодыра оза, Вўд Оза але Нур озалан, авалан шотленыт да логалын огытыл. Кызытсе саманыште обществылан лач тыгай койыш ок сите.

Марий йўла акрет жап гычак аралалт толын, тудо ожсо илышым, калык-влакын ожсо йўлаштым умылаш да шымлаш полшен кертеш. Ик жап гыч тидым лўмлє шымлызе-влак садак умылат да йўланам келгын шымлаш тў‰алыт. Вет марий йўлаште ятыр калыкын акрет йўлаже аралалтеш: акрет финн-угор-влакын уло чонаным жаплымашышт, индо-арий-влакын ведический йўлашт, индо-иранец-влакын зороастризмышт, булгар-влакын тенгрианствышт. Икманаш, йўлана кугу шымлызе-влакым вуча. Мыланна гын кызытеш улыжым аралаш, йомшыжым пєртылташ да вия‰даш кўлеш.

Марий историй да культура рўдер тиде пашамат шукта. Кум ий ончыч Мишкан селаште икымше гана шыжымсе Маска пайремым эртарыме. Маска марий калыкын кугезыжлан шотлалтеш. Ожно кугезына-влак тудым моткоч жапленыт да пўртўс юмылан шотленыт. Маска Илыш Шочын Юмын, шордо, лудо, кучкыж, нужгол сынже-влак семын, посна сынже лийын да кече дене чак кылдалтын. Калык ой почеш, тудо шыжым малаш возеш, сандене кечын вийже иземеш, телым, эн кужу йўдым ик єрдыж гыч вес єрдыжышкыжо савырнен возеш – кече кужемаш тў‰алеш, шошым кече ден йўд иктєр лийме жапыште кынелеш – кече вийым налеш. Кўсє тиде маскан але шордын вийвал жапшылан шотлалтын. Вет ты жапыште йўд эн кўчык лийын, а кече – эн кужу. Тений тиде пайрем 2 №-ан Мишкан кыдалаш школышто йоча-влак дене эртен. Тиде моткоч кўлешан паша. Вет йоча-влакым шочмо йўла деке изинек шўма‰даш тў‰алман. Тылеч посна ончыкылыкна лийын ок керт.

Марий йўлан да калыкын ойыраш лийдыме ужашыжлан кумалтыш-влак шотлалтыт. Юмылан тау, нуно, чылан огыл гынат, тачысе кече марте аралалт кодыныт. Иктыже, Шукын кумалтыш, Мишкан села кєргеш кодын. Чумыр вий дене тудым печылыме да кадастровый реестрыш пуртымо. Тачысе кечылан капка-влакым веле ыштен пытараш да кєргыжым тўзаташ кўлеш. Кумалтыш йыр да кєргыштыжє арулыкым пуртен шогаш Мишкан сельсовет сельский поселений администраций келшен. Тиде паша Марий историй да культура рўдер дене кылым кучен ышталтеш.

Калык календарят єрдыжеш кодалтын огыл. Рўдер тыгай календарьым 2018 ийлан луктын да шушаш ийланат лукташ тырша. Тыште эн неле пашаже - марий пайрем радамым рашемдымаш. Кызыт тудым тўрлє йєн дене шотлат, шукыж годым руш православный календарьлан э‰ертен ыштат. Но вет марий йўла православный огыл, а пўртўс да шўдыр-влак дене кылдалтше йўла. Календарьым ыштыме годым лач нунылан э‰ертыман. Кызытеш калыклан тидым умылтараш нелырак, но пашам она кудалте.

Шукерте огыл той да вўргенье гыч марий серлагыш-влакым ышташ тў‰алынна. Но кызытеш опытный образец-влак веле улыт. Туге гынат, паша верже гыч тарванен. Рўдерыште тыгак тўрлє калык ўзгар да марий семўзгар-влак ышталтыт. Нуным Алексей Ибулаев шке ышта.

Марий историй да культура рўдерын пашаже ик татланат лым ок лий. Тудым вуйлатыше ден алал кумылын полышкалышыже-влак яра жапыштышт марий калык ойпого ден йўлам шымлат. Вет тыге веле йылмына ден йўланам арален кодаш, вия‰даш да ончкылыклан ўшанен илаш лиеш.

В. КАМИЛЯНОВ.