Кок илыш - ик пўрымаш

Кок илыш - ик пўрымаш

«Илышым илен эртараш - пасу гоч вончымо гай огыл» - ойла калык. Кєлан шукырак шерыже, кєлан шукырак кочыжо логалын, иктат ойырен каласен ок керт. «Пўрымашем тыгай лийын дыр!» - манатат, умбакыже илет.

Таче мутем Уфаште илыше марий еш Сергеевмыт нерген лиеш. Тидлан амалжат уло, тений тиде еш шочмылан 50 ий темеш. Кульчубай ялын эргыже Николай Сергеевич ден Шаде Шогертен ялын ўдыржє Анна Бикмасовам шєртньє сўанышт дене шокшын саламлена да

илышыштышт чыла сайым гына тыланен кодына. Когыньыштынат илыш пўрымашышт куштылго лийын огыл. Нунын нерген лудшына-влаклан палдарыме шуэш.

Аня 1948 ийыште Шаде Шогертен ялыште Пекмас ден Танян ешыштышт шочын. Пекмас павай, икымше ватыже колымеке, кок эргым

шкетын ончаш неле манын, самырык ўдыр Таням марлан налын. 1948 ий гыч 1958 ий марте нунын вич икшывышт шочын: 4 ўдыр да 1 эрге. Ача утларакшым Пўрє олашке тўрлє пашам ышташ коштын. Сар жапыште неле пашам ыштымаш, мешак-влакым нєлтыштмаш ўдырын тазалыкшылан э‰гекым ыштен: шинчаже начар ужаш тў‰алын.

Кок шинчажымат ошо налын, эмлалташ жапым муын огыл. Пўтынь сурт-сомыл, изи шольо-шўжаржым ончымашат Анян вачўмбакыже возын.

Ялыште ныл классым тунем пытарымеке, Мишканышке судья Измариевмыт ешышке сурт-сомылым ышташ полышкалаш йодыныт. Ача-ава реза лийыт. Тыге Аня ныл ий Мишканыште оза-влакын икшывыштым ончаш полша. Измариевмыт пеш поро лийыныт, Анян аважлан изиш

гынат окса дене полшеныт.

Вет ты жаплан Анян ачажат колен колтен. Судьян ешыже Нефтекамск олашке кусна, а Аня шочмо ялышкыже пєртылеш, фермыште дояркылан пашам ышташ тў‰алеш. Аля, Галя, Зина шўжарже-влаклан, Вася шольыжлан йол ўмбаке шогалаш полша…

Николай Сергеев 1940 ийыште Мишкан районысо Кульчубай ялыште шочын. 1941 ийыште тў‰алше шучко сарын шем ўмылкаже пўтынь

совет калыклан возын гынат, Николайын ешыжым пўтынек шалатен. Сергей ачаже, тудын Алексей ден Александр шольышт-влак ик жапыштак сєйыш каеныт да кум изак-шоляк тушан вуйыштым пыштеныт.

Николайын аваже марийже колымо нерген уверым 1943 ий октябрь мучаште налеш, а декабрьыште шкежат колен колта. Тыге кум ият пелаш Николай йєршын тулыкеш кодеш. Тудым Соказа ялышке куваваже налын кая. 1951 ийыште, куваваже уке лиймеке, Айгыш павайже документым погестарен, Николайым Мишкан селасе йоча пєртыш конда.

Тиде кечым Николай тачат сайын шарна: «Мый шортам, детдомеш ынем код. Йырем йоча-влак погынышт. Кє кузе кертеш, лыпландараш тєчат.

Иктыже шикар падырашым тушка, весе ныл лукан камбертым пуа. А мый магырем да ойлем: «Тут у меня родня Шайбаков Толя должен

быть, где он?» Тудым мый дечем пел ий ончыч тышке конденыт. Вашке гына Толям кондышт. Тудо мыйын кок

шочмо изам. Мый лыпланышым».

Толя Шайбаков ден Николай Сергеев кок шочмо иза-шольо, сарын тулыкышт-влак, Мишкан селасе йоча пєртыштє илаш да тунемаш тў‰алыныт.

Ойго почеш ойго ва‰енак коштыт, ала-мо. Телым физкультур урокышто Мишкан курыкышто ече дене мунчалтымышт годым ончыч волышо йолташыже шу‰галтеш, почеш толшо Николай тудын ече тояшкыже са‰гаж дене керылтын.

«Пўрє оласе больницыште ушым налмеке, врачын йўкшє ўмыр мучкылан вуешем сералт кодын: «Крепись, парень! мы спасли тебе один

глаз, а другой не смогли». Теве тыге мый «инвалид по зрению» группыш логальым. Но вуйым шым саке. Детдомышто плотник пашалан

тунеммем ўмыр мучкылан паша корнем почо. Ончыч Стерлитамак оласе бетонный заводышто, вара Уфасе «40 лет ВЛКСМ» заводышто плотник лийын ыштенам…» Теве тыге кок айдеме илыш: иктыже сар жапын кочо шинчавўдешыже йўштылалтше Николай, весыже - сар деч варасе неле жапын шочшыжо Аня.

Коктынат Мишкан селаште олян гына илыш корныш шогалыт, но Мишканыште нуно икте-весыштым пален огытыл. Пўрымашышт Уфаште

вучен.

1968 ийыште Аня сомыл дене уфашке толешат, кокаж деке пачерыш пура. тушан Николай дене палыме лийыт да вигак икте-весыштым

йєратен шынденыт. «Кок кече гына палыме лийынна, кумшо кечыжлан Николай пырля илаш тў‰алына мане. Мыят вигак келшышым. Очыни, пўрымашна тыгай лийын», - воштылалын шарналта Аня.

1968 ий 20 июньышто нуно загсыште возалтыт да пырля илаш тў‰алыт. ™мыр мучкыжо неле пашам ыштен тунемше Аня вигак дворниклан пашаш пура.

Тиде паша дене пачерым вашкерак налаш лийын. Николай тугак плотник пашам шуктен. Эрдене ныл-вич шагатлан кынелын, ватыжлан

лумым эрыкташ, кудывечым ўшташ полшен.

Ий почеш ий-влак эртеныт. Нунын Оля, Вера, Лида, Марина ўдырышт, Андрей эргышт шочыт. 1972 ий гыч Аня Нефтяной институтышто

военный кафедрыште техничкылан ышташ тў‰алеш. паша верыштыже эре ару, порядок лиймылан фотокарточкыжо Почет о‰аште кечен, шуко гана грамотым пуэныт. «Техничка да плотник окса дене гына вич икшывым кугемдаш ок лий, сандене мый кок-кум ставкылан пашам ыштенам. Кугурак икшывем-влак мылам полшеныт. Южо ставкыжым икшывем-влак лўм денат оформитлем ыле, - шарналта Аня ака. - Икшывына-влак изинек пашалан тунем кушкыч, ынде кажныже шке верыштыже пашам сайын ышта. Юмылан тау».

Аня ака, кока, кувава 70 ияш улеш гынат, кызытат институтышкыжак пашаш коштеш. А Николай 71 ияш гына канаш каен.

«Пўрымашлан єпкена уке. Ик пєлеман пачер почеш кум пєлеманым пуыч. Вара «расширений» программа почеш угыч кок пєлеман пачерым ешарен пуышт. Совет властьлан тау. Шукерте огыл Николайлан «Семья погибших» программа почеш эше ик пєлеман пачерым пуышт.

Россий властьлан тау», - манеш Аня.

«Икшывына ден уныкана-влаклан пайда лиеш. пуымышт годым налман», - ойла Николай.

Теве тыге ила Уфаште пашам йєратыше марий еш. Илыш корныштышт шокшыжат, йўштыжат шуко вашлиялтыныт гынат, Аня ден Николай чыла нелым лош пайлен, икте-весыштлан э‰ертен, 50 ий илыш корным пырля такыртеныт.

Шолшо памаш гай нунын пачерышт: теве Шаде Шогертен гыч Анян шочшышт-влак, Ульяновск ола гыч шольо-шўжарже-влак, Теве Кульчубай, Пўнчер, Соказа, Чорай ялла гыч Николайын шочшышт-влак. Сурт оза-влак кажне толшым куанен вашлийыт. Шкешт ялыш толмышт годым кажныже унаш пурташ тырша.

«Шочшына-влак дене кечын пырля лиймына шуэш гынат, олаште илымыланна огына єкынє. Олаште лийше ик марла концертышкат мийыде огына код. суртыштына эре марла гына кутырена, марий муро-влакым куанен колыштына. Лач Светлана Каншаеван «Аваем» мурыжым колыштмо годым гына шинчавўднак чарныде йога. Эх, кеч ик гана Светланам вашлийын, єндален, вўчкалтен колтышаш ыле», - ышталеш Аня ака.

Пўтынь родо-шочшына-влак лўм дене Сергеевмытым чапле, данле пайремышт - шєртньє сўанышт дене саламлем. Тек эре тыгаяк йомартле, поро кумылда дене ончыкыжат пар дене ошкылза, илыш корныдам та‰ тошкалын эртыза. Коча-кована-влакын мурымо такмакыштым тыланда пєлеклыме шуэш:

Шаде вўдшє гочын пашмажым пыштальым,

Та‰ем дене та‰ тошкен легылдаш.

Та‰ шочын она ул, та‰ кушкын она ул,

Та‰ эрташ пуйыржо ўмырнам.

Чыла родо-шочшыда лўм дене Александрова-Альмакаева Дина Саликаевна.

Кульчубай - Шаде Шогертен. 2018 ий.