Келшымаш
+24 °С
Йӱр
Все новости
Тӱрлӧ
9 Сӱрем , 15:06

«У пасу», «Партизан», «Чистый ключ»…

Колымшо курымын колымшо ийла мучашыже да кумлымшо ийла т¢‰алтышыже Мишкан районын историйышкыже ятыр курым дене виянше ял озанлыкым пужен ыштыме, мландым, вольыкым, мланде пашам шуктымо орудийым ик тюшка озанлыкыш ушымо жап семын пурен.

«У пасу», «Партизан», «Чистый ключ»…
«У пасу», «Партизан», «Чистый ключ»…

Районысо ял озанлык предприятий-влакын архивыште аралалтше материалыштым шымлен ончалаш гын, районын шочмо жапше гыч тюналын, кажне ялыште колхоз-влакым ыштыме (1929- 1933) да нуным кугемдыме марте (XX курымын 50-ше ийлаже) виянме корныштым рашемдаш лиеш. Тыге, коллективизаций годым К¢рзе сельсоветыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Айбылат ялыште – Карл Маркс л¢меш колхоз, К¢рзе ялыште – Фридрих Энгельс л¢меш колхоз, Улыл Памаш ялыште – «У пасу», С¢ний ялыште – «Ермак», I да II Иняк поселкылаште – «Чубарь», Соколышто – «Сокол», 1931-1936 ийлаште «Ермак» колхозым «Социализм» манын л¢мденыт, а «У пасу» Орджоникидзе л¢меш колхозыш савырнен. 1949 ий июльышто Орджоникидзе л¢меш колхоз ден «Сокол» пырля ушненыт да Орджоникидзе л¢меш колхоз лийын. 1950 ий декабрьыште изи озанлык-влакым кугемдаш тюналыныт. Карл Маркс л¢меш, «Социализм» да Фридрих Энгельс л¢меш колхоз-влак иктыш ушалтыныт да Карл Маркс л¢меш колхозыш савыреныт. Тудын председательжылан Изибай Ямиданович Ямидановым шогалтыме. 1954 ий январьлан К¢рзе сельсовет кундемыште Карл Маркс л¢меш колхоз-влак гына кодыныт. 1949 ий гыч 1953 ий марте кок колхозат Урьяде сельсоветысе Спартак ял воктене П¢рºв¢д э‰ерыште ГЭС-ым чонымаште участвоватлен. 1953 ий ноябрьыште нине колхозласе яллаште икымше гана Ильичын лампыже волгалтын. 1954 ийыште кок колхоз иктыш ушнен. Колхозын рюдыжлан К¢рзе ялым ойырымо, л¢мжым Карл Маркс л¢мешак кодымо. Коллективизаций жапыште Ардаш сельсовет кундемыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Лепешканыште – «Пахарь», Ардашыште – «Волгыдо», Ваксолаште – «Трактор», Тºнгакыште – Молотов люмеш, Эшымыште – «Красный Восток», Кызыл Юлышто – «Кызыл Юл», У Эшымыште – Петровский л¢меш, Тºлдыштº - «У Тºлдº». 1950 ийыште «Волгыдо», «У Тºлдº» да Петровский л¢меш колхоз-влак, пырля ушнен, Мичурин л¢меш колхозым ыштеныт. Молотов л¢меш да «Красный Восток» колхоз-влакМолотов л¢меш колхозыш ушненыт. «Трактор» колхозым Суворов л¢меш колхозыш савырыме («Пахарь» ден «Кызыл Юл» колхоз-влак ушненыт). 1951 ийыште Ардаш сельсоветыште кум колхоз кодын: Мичурин люмеш, Молотов л¢меш, Суворов л¢меш. 1957 ийыште Мичурин л¢меш да «Ленин корно» (ончычсо Молотов л¢меш) колхоз-влак Мичурин л¢меш колхозыш ушненыт. Р¢дыжлан Ардаш ялым кодымо. Кугу Соказа сельсоветыште 1929-1933 ийлаште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Калинин л¢меш, Матросов люмеш, «Йошкар куралше», «Ушем», «Тºргым Т¢р». 1950 ийыште озанлык-влак Калинин люмеш колхозыш ушненыт, Кугу Соказа р¢дº ялже лийын. Коллективизаций годым Кугу Шаде сельсовет кундемыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Кугу Шаде ялыште – Сталин л¢меш да Салават люмеш, Изи Шадыште – «Ким», Калмазаныште – «Калмазан». 1950 ийыште Сталин л¢меш да Салават люмеш колхоз-влак ушненыт да Сталин л¢меш колхозым ыштеныт. 1957 ийыште «Ким» ден «Калмазан» колхоз-влакым ушеныт. 1963 ий марте колхоз Сталинын л¢мжым нумалын. 1963 ийыште Сталинын личность культшым тюжваке лукмеке, колхозым «Шады» манын л¢мденыт. Ирсай сельсовет кундемыште (XX курымын 30-шо ийлаштыже тиде кундемыште Мишкан да Йылыш сельсовет-влак лийыныт) тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Ирсайыште – “Шемер» (вара Горький л¢меш колхозыш савырнен), К¢шыл Шогертеныште – «9 январь», ™лыл Шогертеныште – «Сталинец», Йылышыште – «Мотор», Рождественский поселкышто – Красин л¢меш. Монар сельсовет кундемыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Каменный Ключ хуторышто – «Каменный Ключ», Чистый Ключышто – «Чистый Ключ», Чолпаныште – «Чолпан», Монарыште – Парижский комунна л¢меш, Пекшекыште – «Партизан», Ямурзина Поляныште да Орловка хуторышто – Леванский люмеш, Тошто Коракыште – Чкалов л¢меш, У Коракыште – Буденный л¢меш, Андреевкыште – Крупская л¢меш. 1932 ийыште Крупская л¢меш колхозлан Аптыкаевын люмжым пуэныт. Аптыкай Аптыкаевич Аптыкаев колхозым ыштен да тудын икымше председательже лийын, 1932 ий шыжым тудым пуштыныт. «Каменный Ключ», «Чистый Ключ» да «Чолпан» колхоз-влак Парижский комунна л¢меш колхозыш ушненыт. Чкалов люмеш да Буденный л¢меш колхоз-влак Буденый л¢меш колхозым ыштеныт (тидыже 1952 ий гутлаштырак лийын). Леваневский л¢меш колхоз Кугу Соказа сельсоветысе «Ушем» колхозыш ушалтын. 1954 ийыште Парижский комунна л¢меш колхоз Аптыкаев л¢меш колхоз дене ушнен. 1957 ийыште эше Буденный л¢меш колхозым ушеныт.. Тиде жап гыч Монар сельсовет кундемыште Аптыкаев л¢меш колхоз гына лийын. А 1993 ий 6 февральыште колхозник-влак т¢шка погынымаште «Родник» АКХ-м ыштеныт. Кемий сельсовет кундемыште тыгай колхоз-влак лийыныт: Кемийыште – «Ленин корно», Бабайыште – «Комуннар», Пайтараште – «Путиловец», Йошкар Памашыште – «Красный Ключ», Байкашыште – «Янги-Турмуш», Руш Байбакыште – «Борьба», У Марийыште – «У Марий», Шабаныште – Вышинский л¢меш. 1933 ийыште «Ленин корно», «Борьба» да Вышинский л¢меш колхоз-влак «Ленин корно» колхозыш пуреныт. Колхозын юдыжлан Кемий ял ойыралтын. «Путиловец», «Красный Ключ» да «Янги-Турмуш» колхоз-влак пырля ушненыт да, рюдº оралтыжлан Пайтарам ойырен, Лысенко люмеш колхозым ыштеныт. 1954 ий февральыште «Ленин корно» ден «Комунар» колхоз-влак «Бирь» колхозым ыштеныт (р¢дыжº - Кемий ял). 1959 ийыште Лысенко л¢меш, «Бирь» колхоз-влак негызеш «Дружба» колхоз ышталтын. Р¢дыжлан Кемий ялым ойыреныт. Мавлют сельсоветысе Татарбай ялыште Каганович л¢меш, Атнагулышто Ворошилов л¢меш, Терекейыште «Актив», Карачыште «Кызыл Байрак» колхоз-влак ышталтыныт. Кызытсе Мишкан сельсовет кундемыште тыгай колхоз-влак лийыныт: Мишканыште – Крупская л¢меш, Чукудышто – «Большевик», У Памаш ден Памашыште – «У Памаш», Уялыште – «Уял», У Нурышто – «Унур». Арзамат сельсоветыш пурышо Арзаматыште – «Чевер нур» (вара XIX партсьезд л¢меш колхозыш савырнен), У Арзаматыште – «Пеледыш», Озеркаште – «Ужара», Пионерыште – «Пионер», Накарякыште – Куйбышев л¢меш. Ирсай, Иштыбай, Ленинский, Мавлют, Мишкан, Новотроицкий, Арзамат сельсоветласе чыла колхозымат 1957 ий мартыште «Мишкинский» совхозыш ушеныт. Коллективизаций годым Тымбай сельсоветыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Тымбайыште – «У корно» (1934 ийыште Азин люмеш колхоз манын л¢мденыт), Кульчубайыште – «1 май», У Тымбайыште – «Заводской», Алексеевкыште – Блюхер л¢меш (1936 ийыште «Борец»), Измарийыште – «Коммунар» (1934 ийыште «Коминтерн» лийын), Токтарыште – 8-ше Март л¢меш. «Заводской» ден «Борец» колхоз-влак 1946 ийыште «Заводской» колхозым ыштеныт. 1949 ийыште Азин л¢меш да «Заводской» пырля ушненыт да Азин л¢меш колхозым ыштеныт, р¢дыжº Тымбай лийын. 1950 ий декабрьыште Азин л¢меш колхоз «1 майыш» ушнен. Р¢дыжº - Тымбай. 1955 ийыште «Коминтерн» ден 8-ше Март л¢меш колхоз-влакым ушеныт, Андреев л¢меш колхозым ыштеныт (рюдыжº Измарий). Варажым тудым «Волгыдо» манын л¢мденыт. 1958 ийыште Тымбай сельсоветысе ял-влак «1 Май» колхозыш ушненыт, 1965 ийыште тудым «Первомайскийыш» савыреныт. Урьяде сельсоветыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Урьядыште – «Электор», Янагушышто – Фрунзе л¢меш да 9-ше май л¢меш, Сабайыште – Жданов л¢меш, Спартакыште – «Спартак», Баш-Байбакыште – «Ирик», Сафарыште – «Динамо». 1950 ийыште колхоз-влакым кугемденыт, кок озанлыкым гына коденыт: Жданов л¢меш да Фрунзе л¢меш. 1956 ийыште кок колхоз пырля ушнен, Жданов люмеш кодын, тудым 1958 ийыште КПСС-ын XXI сьездше л¢меш маныныт. 1965 ийыште тудым «Победа» колхозыш савыреныт. 1979 ийыште колхозник-влакын тюшка погынымаштышт лукмо пунчал почеш озанлыклан Фатхинуровын л¢мжым пуэныт. 1990 ий апрельыште Фатхинуров л¢меш колхозын ик бригадыже посна ойырлен, «Маяк» колхоз лийын. 1929-1933 ийлаште Нерге сельсоветыште тыгай колхоз-влак ышталтыныт: Нергыште – «Исанчури» (1930 ийыште «Правда» колхозыш савырненыт), Кигазытамакыште – Каширин л¢меш (1930 ийыште «Алга» колхоз), Родыгиныште – «Новая жизнь», Мокрушиныште – «20 лет октября», Костромаште – Быкин л¢меш. 1950 ийыште «Новая жизнь» ден «20 лет октября» ушненыт да Маленков л¢меш колхозым ыштеныт. Сельсовет кундемыште Маленков л¢меш, «Правда», «Алга» кодыныт. 1953 ийыште «Правда» Маленков л¢меш колхоз дене ушнен. 1958 ийыште «Алга» ден Маленков л¢меш колхоз-влакым ушен, «За коммунизм» колхозым ыштеныт. 1991 ий 6 февральыште «За коммунизм» колхозым «Рассветыш» савыреныт. Чорай сельсоветыште коллективизацийым ыштыме историй онай. Коллективизаций жапыште тиде кундемысе Урал ялысе «Урал», Пºклендыште – «Радио», Константиновкышто – Чапаев л¢меш, Маевкыште – Ильич л¢меш, Раевкыште – «Раевка», Октябрьыште – «Октябрь» колхоз-влак шочыныт. Чорай ялыште 1929 ийыште кумылан-влак колхозыш чумыргеныт. Колхозник-влакын т¢шка погынымаштышт озанлыклан «совет калыкын да чыла пашазын вождьшо В. И. Ленинын» л¢мжым пуаш пунчалыныт. Икымше председательже Яндубай Алкаев лийын. Колхозыш 12 сурт пурен. 200 гектар мландым кученыт. Тунам колхозын 12 имньыже, 12 плугшо, имне дене шийме машина, икмыняр к¢ртньº да пу тырма лийыныт. Уржам, шыда‰ым, ш¢льым, шожым, тарым ¢деныт, паренгым шынденыт. Икымше ийыштак колхозник-влак гектар гыч 18 центнер дене шурным погеныт. Неле лийын гынат, Чорайыште коллективизаций 1933 ийыште пытен. Чорай кундемысе колхоз-влакым вияндымашке Чорай МТС кугу полышым пуртен. 1950 ийыште Ленин л¢меш колхозыш «Урал», «Радио», «Октябрь» озанлык-влак пуреныт. А Ильич л¢меш, «Раевка» колхоз-влак Чапаев л¢меш колхозыш ушненыт. Тылеч вара Чорай сельсовет кундемыште Ленин люмеш да Чапаев л¢меш колхоз-влак лийыныт. 1956 ийыште нуно пырля ушненыт да Ленин л¢меш колхозым ыштеныт. Председательжылан Алексей Апаевич Апаевым сайленыт. Варажым тудым Ленин орден дене нгаградитлыме. Исторический факт-влакым каласкален лекна. Тиде возымашке посна е‰- влакын илышышт могай лиймым пуртымо огыл. Ял калык коммунистический партий ден правительствын тюналме кажне у пашаштым кумылын вашлийын, ончыкылык сай илышлан ¢шанен. Кулак-влакым, калык тушманым пытарыме жапымат, Кугу Отечественный сºй пагытым чытен лектын. Колхоз-влакым ыштыме жап неле лийын гынат, тудо волгыдо ончыкылыкым сºрен. Шочмо кундемнам тюзатымаште тюналтыш негыз лийын.

Л. АЛЕКСАНДРОВА..

Автор:Виктория Ишмурзина